وقتی خلاقیت تحت تأثیر تقلید قرار می‌گیرد

 به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، دومین جلسه از سلسله نشست‌های «سینماگپ» پاتوق فیلم کوتاه تهران ذیل رویداد «برای هنر، سرچشمه هنر» با حضور داوود رضایی در ساختمان تئاتر شهر برگزار شد. این نشست مانند جلسه نخست با حضور جمعی از فعالان سینمای کوتاه و همزمان از طریق اپلیکیشن «ویراستی» برگزار شد. نشست‌های «سینماگپ» به همت انجمن سینمای جوانان ایران (پاتوق فیلم) و با هدف ایجاد فضایی برای گفت‌و‌گو، تبادل تجربه و طرح مسائل حرفه‌ای سینمای کوتاه شکل گرفته است.

میزبانی این جلسات را سعید نجاتی بر عهده دارد و در هر جلسه یکی از فیلم‌سازان یا مدرسان سینما درباره تجربه‌های حرفه‌ای خود سخن می‌گوید. در دومین نشست، داوود رضایی مهمان برنامه بود و گفت‌و‌گو‌ها بر محور‌هایی مانند خلاقیت در فیلمنامه‌نویسی، آفت‌های فیلم کوتاه، حداقل‌های شخصیت‌پردازی و نسبت روایت در فیلمنامه و تدوین متمرکز شد.

در بخش نخست این گفت‌و‌گو، موضوع «خلاقیت» و نحوه انتخاب سوژه در فیلمنامه‌نویسی مطرح شد. رضایی با اشاره به تجربه‌های آموزشی در حوزه فیلمنامه‌نویسی گفت بسیاری از موضوعاتی که نویسندگان برای نوشتن فیلمنامه انتخاب می‌کنند، در واقع بر اساس اولویت‌ها و دغدغه‌های شخصی آنها شکل نگرفته است، بلکه بیشتر متأثر از کتاب‌های آموزشی و منابع ترجمه‌شده‌ای است که ساختار‌های مشخصی را برای روایت پیشنهاد می‌کنند.

به گفته او، زمانی که این الگو‌ها بدون توجه به شرایط واقعی تولید مورد استفاده قرار می‌گیرند، فاصله‌ای میان آنچه نوشته می‌شود و آنچه امکان ساخت دارد، ایجاد می‌شود.

رضایی در این بخش این پرسش را مطرح کرد که آیا سازوکار تولید در ایران اساساً شبیه الگوی سینمای کلاسیک هالیوود در دهه پنجاه است و آیا شرایط فیلم‌سازی در ایران با شرایط فیلم‌سازی در کشور‌هایی مانند آمریکا یا ژاپن قابل مقایسه است یا نه. او تأکید کرد که در لحظه نگارش، توجه به اولویت‌های واقعی نویسنده و شرایط زیست و تولید، نقش مهمی در شکل‌گیری یک فیلمنامه اصیل و قابل اجرا دارد.

در ادامه نشست، بحث به آفت‌های رایج در فیلم کوتاه کشیده شد. رضایی توضیح داد که یکی از مشکلاتی که در روند نوشتن فیلمنامه‌های کوتاه دیده می‌شود، تأثیرپذیری بیش از حد از موج‌ها و اتفاقات روز سینمای ایران و جهان است. به گفته او، بسیاری از فیلم‌سازان در زمان نوشتن فیلمنامه تحت تأثیر هیجان ناشی از موفقیت یک فیلم یا یک جریان سینمایی قرار می‌گیرند و همین مسئله باعث می‌شود آثار مشابه زیادی تولید شود. او برای توضیح این موضوع به نمونه‌ای آشنا در فضای فیلم کوتاه اشاره کرد و گفت معمولاً هر فیلمی که در جشنواره فیلم کوتاه تهران جایزه می‌گیرد، در سال بعد نمونه‌های متعددی شبیه به همان فیلم ساخته می‌شود. به اعتقاد او، این روند باعث می‌شود بخشی از خلاقیت فردی فیلم‌سازان تحت تأثیر تقلید از الگو‌های موفق قرار بگیرد.

در ادامه، میزبان نشست پرسشی درباره نحوه شکل‌گیری غافلگیری و «توییست» در فیلم کوتاه مطرح کرد. رضایی در پاسخ توضیح داد که در بسیاری از منابع آموزشی فیلمنامه‌نویسی، توییست بر اساس «کنترل اطلاعات داستانی» تعریف می‌شود؛ یعنی نویسنده با نحوه ارائه اطلاعات به مخاطب، بخشی از داده‌های داستان را پنهان یا محدود می‌کند تا در نقطه‌ای مشخص باعث غافلگیری مخاطب شود. با این حال او تأکید کرد که در بحث روایت باید میان «توییست» و «شگفتی» یا همان surprise تفاوت قائل شد و این دو مفهوم را یکسان در نظر نگرفت. به گفته رضایی، آنچه در بسیاری از آموزش‌های فیلمنامه‌نویسی به عنوان توییست مطرح می‌شود، همان کنترل اطلاعات داستانی است که از ابتدا به عنوان یکی از ابزار‌های روایت آموزش داده می‌شود. با این حال او معتقد است این شیوه بیشتر برای فیلم‌های کوتاه بسیار فشرده، در بازه زمانی حدود پنج تا ده دقیقه، کارآمد است و اگر فیلم زمان بیشتری داشته باشد، اتکای صرف به چنین توییستی می‌تواند به روایت آسیب بزند.

در بخش پایانی جلسه نیز پرسشی از سوی مخاطبان درباره رابطه میان روایت در فیلمنامه و روایت در مرحله تدوین مطرح شد. رضایی در پاسخ گفت دامنه خلاقیت در مراحل مختلف تولید بسیار گسترده است و هر مرحله از فرآیند ساخت فیلم نگاه و منطق خاص خود را دارد. به گفته او، خلاقیت در مرحله نگارش، اجرا در صحنه و سپس تدوین نه تنها به یکدیگر آسیبی نمی‌زند، بلکه می‌تواند مکمل هم باشد.

او توضیح داد که یک فیلمنامه‌نویس حتی می‌تواند از این موضوع لذت ببرد که تدوینگر در مرحله تدوین، از منظر خود روایت را سازماندهی کند؛ حتی اگر این نگاه به تغییراتی در ساختار اولیه منجر شود. به اعتقاد او، این اتفاق نه تنها منفی نیست بلکه می‌تواند به شکل گیری نسخه کامل‌تر و منسجم‌تری از روایت کمک کند.

رضایی در توضیح این موضوع گفت روایتی که ابتدا در فیلمنامه شکل می‌گیرد، سپس در مرحله تولید به تصویر و راش تبدیل می‌شود و در نهایت به میز تدوین می‌رسد، در واقع در هر مرحله بازتعریف می‌شود و این مراحل در نهایت یکدیگر را پوشش داده و به تکمیل روایت نهایی فیلم کمک می‌کنند.

طبق اعلام برگزارکنندگان، نشست‌های «سینماگپ» هر روز از ساعت ۱۴ تا ۱۶ در ساختمان تئاتر شهر برگزار می‌شود و امکان پیگیری آنلاین آن از طریق اپلیکیشن «ویراستی» برای علاقه‌مندان در سراسر کشور وجود دارد.