محرم در هرمزگان؛ از علم پیغمبر میناب تا نوای سنج و دمام در سواحل خلیج فارس

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، محرم در هرمزگان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، روایتی زنده از تاریخ فرهنگ و هویت مردمانی است که قرن‌ها عشق به امام حسین(ع) را در قالب آئین‌هایی منحصر‌به‌فرد حفظ کرده‌اند.

از اجتماع عظیم پنجم محرم در میناب گرفته تا علم‌شویی، چک‌چکو، حجله‌گردانی و نوای سنج و دمام در بندر‌ها و جزایر، هرمزگان در روز‌های عزای سیدالشهدا(ع) به موزه‌ای زنده از سنت‌های عاشورایی تبدیل می‌شود.

محرم که از راه می‌رسد هرمزگان رنگ دیگری به خود می‌گیرد و کوچه‌ها و محله‌ها سیاهپوش می‌شوند، صدای نوحه از حسینیه‌های قدیمی به گوش می‌رسد و علم‌های برافراشته در شهر‌ها و روستا‌ها خبر از آغاز روز‌هایی می‌دهند که برای مردم این دیار تنها ایام عزاداری نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی آنان محسوب می‌شود.

استان هرمزگان به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و پیوند تاریخی با فرهنگ‌های مختلف جنوب ایران، آئین‌های عزاداری خاصی را در خود جای داده است؛ آئین‌هایی که برخی از آنها قدمتی چند صد ساله دارند و هر ساله هزاران نفر را از نقاط مختلف کشور به این استان می‌کشانند.

پنجم محرم؛ بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جنوب کشور در میناب

بی‌تردید شاخص‌ترین آئین محرم در هرمزگان مراسم علم پیغمبر یا همان علم‌گردانی پنجم محرم در شهرستان میناب است، مراسمی که قدمت آن بیش از ۳۵۰ تا ۴۰۰ سال برآورد می‌شود و به عنوان یکی از مهم‌ترین میراث‌های معنوی استان شناخته می‌شود.

این آئین همچنین در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی و رویداد‌های گردشگری کشور ثبت شده است.

از نخستین ساعات صبح پنجم محرم میناب حال و هوایی متفاوت پیدا می‌کند، عزاداران از سراسر هرمزگان و حتی استان‌های همجوار راهی این شهر می‌شوند تا در مراسمی شرکت کنند که نسل به نسل منتقل شده است.

در این روز علم‌های منسوب به اهل بیت(ع) از حسینیه‌ها خارج شده و در میان جمعیت عظیم عزاداران به حرکت درمی‌آیند؛ در میان همه این علم‌ها علم پیغمبر جایگاه ویژه‌ای دارد و حضور آن شور خاصی به مراسم می‌بخشد.

حرکت دسته‌های عزاداری، نوحه‌خوانی‌های سنتی، سینه‌زنی و اجتماع هزاران عاشق حسینی، تصویری کم‌نظیر از ارادت مردم جنوب به اهل بیت(ع) را به نمایش می‌گذارد؛ بسیاری این مراسم را بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جنوب ایران در روز پنجم محرم می‌دانند.

علم‌بندی و پرسه آغاز عزاداری در محله‌ها

یکی از رسوم قدیمی هرمزگان علم‌بندی است، با آغاز ماه محرم در بسیاری از حسینیه‌ها و تکایا علم‌هایی به نام پیامبر اکرم(ص)، حضرت ابوالفضل(ع)، امام حسن(ع)، امام رضا(ع)، امام سجاد(ع) و دیگر معصومان(ع) برپا می‌شود.

پس از برپایی علم‌ها مراسمی به نام پرسه برگزار می‌شود، در این آئین علم‌ها همراه با دسته‌های عزاداری در محله‌ها به گردش درمی‌آیند و مردم با استقبال از آنها ارادت خود را به خاندان عصمت و طهارت(ع) ابراز می‌کنند؛ این سنت هنوز در بسیاری از مناطق هرمزگان زنده است و نقش مهمی در پیوند اجتماعی محلات دارد.

علم‌شویی آیینی از جنس احترام و تقدس

در بندرعباس و برخی مناطق دیگر استان مراسم علم‌شویی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، در این آئین علم‌ها پیش از آغاز مراسم اصلی عزاداری شست‌وشو داده می‌شوند.

مردم این کار را تنها یک عمل نمادین نمی‌دانند بلکه آن را نشانه‌ای از پاکی، احترام و آمادگی برای ورود به فضای معنوی محرم تلقی می‌کنند؛ علم‌های شسته شده سپس با پارچه‌های سبز، سیاه و قرمز آذین‌بندی شده و در مراسم عزاداری مورد استفاده قرار می‌گیرند.

حجله‌گردانی روایت جوان کربلا

یکی دیگر از آئین‌های مشهور هرمزگان حجله‌گردانی است، رسمی که یادآور حضرت قاسم بن الحسن(ع) نوجوان شهید کربلا است.

در این مراسم حجله‌ای آذین‌بسته در میان عزاداران به حرکت درمی‌آید، گل، پارچه‌های رنگی، آینه و نماد‌های سنتی در تزیین حجله به کار می‌رود و مردم با دیدن آن به یاد مظلومیت جوانان بنی‌هاشم و حضرت قاسم(ع) می‌افتند.

این آئین به ویژه در میناب و برخی روستا‌های شرق هرمزگان از شکوه خاصی برخوردار است و هر ساله با استقبال گسترده مردم برگزار می‌شود.

چک‌چکو نوای متفاوت عزاداری در بندرعباس

از دیگر رسوم منحصر‌به‌فرد هرمزگان می‌توان به چک‌چکو یا سنگ‌زنی اشاره کرد.

در این آیین عزاداران دو قطعه سنگ یا چوب مخصوص را به شکلی هماهنگ به یکدیگر می‌کوبند و همزمان نوحه‌خوانی می‌کنند، صدای حاصل از این حرکت هماهنگ فضایی خاص و حماسی ایجاد می‌کند که در کمتر نقطه‌ای از کشور مشابه آن دیده می‌شود.

چک‌چکو در برخی محلات قدیمی بندرعباس همچنان حفظ شده و از جلوه‌های ماندگار فرهنگ عاشورایی جنوب کشور به شمار می‌رود.

سنج و دمام ضرباهنگ محرم در سواحل جنوب

هرچند سنج و دمام بیشتر با استان بوشهر شناخته می‌شود، اما در بخش‌هایی از هرمزگان نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

با نزدیک شدن به زمان مراسم عزاداری صدای دمام در محله‌ها طنین‌انداز می‌شود، ضرباهنگ کوبنده این ساز‌ها مردم را برای حضور در مجالس عزاداری فرا می‌خواند و فضای شهر را کاملاً محرمی می‌کند.

در شهرستان‌های بندرعباس، قشم، بندرلنگه و برخی روستا‌های ساحلی، گروه‌های سنج و دمام بخشی جدایی‌ناپذیر از مراسم عزاداری هستند و شور خاصی به دسته‌های سینه‌زنی می‌بخشند.

علم شمشیری در قشم

جزیره قشم نیز آئین‌های خاص خود را برای ماه محرم دارد، یکی از مشهورترین آنها علم شمشیری است که در برخی مناطق جزیره برگزار می‌شود.

در این مراسم علم‌هایی که با شمشیر‌ها و نماد‌های رزمی تزیین شده‌اند در میان عزاداران به حرکت درمی‌آیند، این آئین نمادی از رشادت، ایثار و مبارزه یاران امام حسین(ع) در کربلا تلقی می‌شود و از سنت‌های کهن مردم جزیره به شمار می‌رود.

نقش زنان در آئین‌های عاشورایی هرمزگان

زنان هرمزگانی نیز نقش مهمی در برگزاری مراسم محرم دارند، آماده‌سازی نذورات، پخت غذا‌های سنتی، برگزاری مجالس روضه خانگی و مشارکت در آئین‌های مذهبی بخشی از این حضور پررنگ است.

در بسیاری از محله‌ها بانوان مسئول آماده‌سازی فضا‌های عزاداری هستند و نسل جدید را با فرهنگ عاشورا آشنا می‌کنند، همین انتقال فرهنگی باعث شده بسیاری از آئین‌های چندصد ساله هرمزگان همچنان زنده بمانند.

نذر و اطعام سفره‌ای به وسعت عشق حسینی

محرم در هرمزگان با سنت گسترده اطعام نیز همراه است، از شهر‌های بزرگ گرفته تا روستا‌های کوچک، دیگ‌های نذری برپا می‌شود و مردم با هر توان مالی در این سنت حسنه مشارکت می‌کنند.

غذا‌هایی مانند قیمه، برنج، حلیم و برخی غذا‌های بومی هرمزگان در میان عزاداران توزیع می‌شود، این سفره‌های حسینی علاوه بر جنبه مذهبی نمادی از همدلی و مشارکت اجتماعی نیز به شمار می‌روند.

میراثی که باید حفظ شود

آنچه آئین‌های محرم در هرمزگان را از بسیاری مناطق دیگر متمایز می‌کند پیوند عمیق میان مذهب، فرهنگ و تاریخ است؛ این آئین‌ها تنها مراسم عزاداری نیستند بلکه بخشی از حافظه جمعی مردمی هستند که قرن‌ها عشق به امام حسین(ع) را در قالب سنت‌های بومی خود حفظ کرده‌اند.

امروز علم پیغمبر میناب، حجله‌گردانی، علم‌شویی، چک‌چکو و دیگر آئین‌های عاشورایی هرمزگان نه تنها سرمایه‌ای معنوی برای مردم استان بلکه بخشی از میراث فرهنگی ایران اسلامی محسوب می‌شوند؛ میراثی که هر سال در ماه محرم جان تازه می‌گیرد و روایت جاودانه کربلا را در سواحل نیلگون خلیج فارس زنده نگه می‌دارد.