نخستین نماز جمعه بعد از انقلاب؛ از حکم تاریخی امام (ره) تا اجتماع میلیونی مردم

به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری دانشجو، نخستین نماز جمعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در ۵ مرداد ۱۳۵۸ به امامت مرحوم آیت‌الله سیدمحمود طالقانی در دانشگاه تهران اقامه شد؛ مراسمی که با استقبال گسترده و حضور1 میلیون نفری  مردم  مواجه شد و به یکی از نخستین جلوه‌های حضورو کنشگری دینی و سیاسی واجتماعی مردم پس ازحاکم شدن جمهوریت اسلامی به ایران تبدیل شد.  اگرچه اقامه نماز جمعه در ایران سابقه‌ای چندصدساله داشت و ریشه‌های آن به دوره‌های صفویه و قاجار بازمی‌گشت و حتی در دوران پهلوی نیز به شکل محدود برگزار می‌شد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود که این نهاد جایگاه و کارکرد اصلی خود را در جامعه باز یافت.

 اولین نماز جمعه نماد بازگشت مردم به متن جامعه

این بازگشت را می‌توان در امتداد یک مسیر تاریخی طولانی در جامعه ایران دید؛ مسیری که از تحولات فکری و اجتماعی دوره قاجار، نهضت مشروطه و سپس مبارزات منتهی به انقلاب اسلامی شکل گرفت. در طول این سال‌ها، بخش‌هایی از جامعه ایران در پی آن بودند که هویت دینی و فرهنگی مردم در ساختار حکمرانی و فضای عمومی کشور جایگاه خود را حفظ کند؛ مسیری که در نهایت پس از انقلاب اسلامی به شکل‌گیری نظامی انجامید که خود را مبتنی بر حضور مردم و ارزش‌های اسلامی تعریف می‌کرد.

اقامه نماز جمعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی  فراتر از احیای یک سنت عبادی، نمادی از تغییر اساسی درفضای سیاسی و اجتماعی کشوربود. برای جامعه‌ای که سال‌های خفقان را تجربه کرده و برای به رسمیت شناخته شدن هویت دینی سیاسی و اجتماعی خود مبارزه کرده بود، نشانه‌ای از یک تحول بزرگ به شمار می‌رفت.

 مردمی که تا پیش از آن، هویت دینی خود را در بسیاری از عرصه‌های رسمی جامعه کم‌رنگ می‌دیدند، اکنون امکان یافته بودند آن را نه در حاشیه، بلکه در متن فضای عمومی کشور به نمایش بگذارند.

نخستین گام برای احیای نماز جمعه

با استقرار جمهوری اسلامی، یکی از نخستین دغدغه‌های امام خمینی (ره)، احیای نهاد‌هایی بود که از نگاه ایشان می‌توانستند نقش مؤثری در انسجام جامعه و تداوم آرمان‌های انقلاب ایفا کنند. در میان این نهادها، نماز جمعه جایگاه ویژه‌ای داشت؛ از همین رو، تنها چند ماه پس از پیروزی انقلاب، امام خمینی (ره) در ۲۸ تیر ۱۳۵۸ با صدور حکمی، مرحوم آیت‌الله سیدمحمود طالقانی را به امامت جمعه تهران منصوب کرد.

 در این حکم، ایشان با اشاره به جایگاه نماز جمعه، از آیت‌الله طالقانی خواست تا این فریضه الهی را در تهران اقامه کند؛ حکمی که نقطه آغاز فصل تازه‌ای در تاریخ نماز جمعه ایران بود و زمینه برگزاری نخستین نماز جمعه پس از انقلاب اسلامی را در پنجم مرداد ۱۳۵۸ فراهم کرد. اما این پرسش مطرح است که چرا امام خمینی (ره) در میان چهره‌های برجسته انقلاب، آیت‌الله طالقانی را برای این مسئولیت برگزیدند؟

پاسخ را باید در شخصیت و سابقه مبارزاتی ایشان جست‌و‌جو کرد .

تیترصفحه یک روزنامه انقلاب اسلامی در باره  نماز جمعه مرداد ۵۸

چرا آیت الله طالقانی ؟

سابقه خواندن نمازجمعه در تهران به دوره قاجار برمی‌گردد، اما اقامه آن به‌شکل رسمی و با حضور گسترده مردم برای اولین بار توسط آیت‌الله طالقانی بود. 

پیشنهاد برگزاری چنین مراسمی از سوی خود مرحوم طالقانی به امام خمینی ارائه شد و امام نیز مسئولیت این کار را به ایشان واگذار کردند.

توجه آیت‌الله طالقانی به نماز جمعه به پیش از انقلاب مربوط می‌شود. وی در سال‌های ۴۳ تا ۴۶ که در زندان قصر زندانی بود هر جمعه برای زندانیان خطبه می‌خواندند.

از آنجاکه در زمان پهلوی مانند دوران قاجار نماز جمعه توسط آخوند‌های درباری اقامه می‌شد، برخی روحانیون انقلابی در شهر‌ها اقدام به برگزاری نمازجمعه کردند. برای مثال در سال ۴۷ اولین نمازجمعه تهران مستقل از دولت، توسط آیت‌الله طالقانی در مسجد جامع نارمک اقامه شد.

تصویری ازآیت الله طالقانی در حال اقامه نماز جمعه 

آیت‌الله طالقانی در اولین نمازجمعه تهران چه گفت؟

محل برگزاری نماز جمعه در دانشگاه تهران از حدود ساعت ۱۱ ظهر مملو از جمعیت بود و خیابان‌های اطراف در زمان اقامه نماز از جمعیت پر شده بود

پرداختن تیتر یک روزنامه جمهوری اسلامی به حضور میلیونی مردم در اولین نماز جمعه بعد از انقلاب اسلامی

آیت‌الله طالقانی در شرایطی که به لحاظ جسمی بیمار بود، تمام دوخطبه را ایستاده و با صلابت قرائت کرد. امام جمعه تهران در ابتدای بیاناتش می‌گوید "نماز جمعه مظهر کاملی است از صف توحیدی ملت اسلام و در عین حال آگاهی، تنبه، هشیاری، افشا کردن دسایس دشمن و مطلع کردن همه مسلمانان به وظایف و مسئولیت‌هایی که لااقل در مدت یک هفته در پیش دارند. 

نماز جمعه صف عبادت، صف حق پرستی، صف روابط قلوب و وجدان‌های بیدار خداپرستان در عین حال صف نظام، صف جنگ، صف فرماندهی و فرمانبرداری از این جهت برای امام جمعه شرایط خاصی قائل‌اند که هم بتواند فرماندهی کند، هم بتواند آگاهی بدهد و از حوادثی که در کشور‌های اسلامی، جامعه مسلمین، دسیسه‌های زیر پرده مسلمانان را آگاه کند. "

  خطیب جمعه تهران با اشاره به توطئه‌های فراوان در اطراف کشور چنین ادامه می‌دهد "همین دسیسه‌های احمقانه در اطراف کشور ما چه می‌کنند؟ چه می‌خواهند؟ چرا برادرکشی راه می‌اندازند؟ برای این که این صف را متلاشی کنند.

 برای این که این وحدت را از میان بردارند و وحدتی که از درون دل‌ها و وجدان‌ها سرچشمه گرفته وحدتی که با رهبری‌های قاطع اسلامی به حرکت درآمده دنیا را نگران کرده آمریکا، امپریالیست اروپا، صهیونیسم، همه به وحشت افتاده‌اند با کار‌های احمقانه‌ای که در سرحدات ما به راه می‌اندازند گمان می‌کنند این صف را متلاشی می‌کنند جز رسوایی برای خود نمی‌گذارند.

جنگ ایجاد می‌کنند مگر ما کم سپاه داریم سپاه ما مخصوص به برادران ارتش ما نیست. زن و مرد، کوچک و بزرگ، سپاه اسلام است و پاسدار اسلام است.

تصویری ازخطبه نماز جمعه به امامت آیت الله طالقانی

وی در بخشی از سخنان خود ضمن هشدار به عناصر ضد انقلاب گفت: اگر اخلال گران نخواهند خاموش بنشینند من پیرمرد هم مسلسل به دست گرفته و پشت تانک می‌نشینم، امام خمینی هم پشت تانک خواهد نشست.

در همین نمازجمعه بود که آیت‌الله طالقانی کاندیداتوری خود برای انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی را اعلام کرد و با اشاره به بیماری خود و این که می‌خواسته در مجلس خبرگان به خاطر بیماری ثبت نام نکند ولی دوستان مانع شدند می‌گوید: یک نکته دیگر هم که باید توجه کنیم که یکی از حیله‌های دشمن این است که یک مخالف را به صورت دشمن قوی در می‌آورد و گاهی هم دشمنی را می‌سازد برای این که پشت درگیری بین این دو گروه بتواند دسایس خودش را انجام بدهد. این قدری هم که دشمن را بزرگ می‌کنند آن قدر بزرگ نیست.

 ما نباید همه حس و شعور و فکر و ذهنمان را متوجه به این بکنیم. ما باید خودمان را در این ماه مبارک که ماه تقوی است بسازیم. مرحوم آیت‌الله طالقانی ۱۹ شهریور ۵۸ دار فانی را وداع گفت.

 بعد از وی برای مدتی آیت‌الله منتظری خطبه‌های نمازجمعه را ایراد می‌کرد. با انصراف آیت‌الله منتظری از امامت جمعه تهران، امام خمینی در تاریخ ۲۴ دی ۵۸ در حکمی خطاب به آیت‌الله خامنه‌ای نوشت "جنابعالی که بحمداللّه به حُسن سابقه موصوف و در علم و عمل شایسته هستید به امامت جمعۀ تهران منصوب می‌باشید. "علاوه بر آیت‌الله خامنه‌ای، آیات هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی از دیگر ائمه جمعه تهران در دهه اول انقلاب بودند.

آنچه در پنجم مرداد ۱۳۵۸ با اقامه نخستین نماز جمعه پس از انقلاب اسلامی آغاز شد، به مرور به یکی از ماندگارترین نهاد‌های اجتماعی جمهوری اسلامی تبدیل شد. نهادی که طی بیش از چهار دهه، بدون وقفه در شهر‌های مختلف کشور برپا شده و در بزنگاه‌های مهم سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی بحران‌های ملی، به محلی برای تبیین مسائل روز، تقویت همبستگی اجتماعی، انعکاس مطالبات مردم و اعلام مواضع کلان کشور تبدیل شده است.