آخرین چهارشنبه ماه‌صفر؛ وقتی بندرعباس غم‌هایش را به دریا می‌سپارد

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، مهدی ذاکری؛ با نزدیک شدن غروب آخرین چهارشنبه ماه صفر ساحل بندرعباس چهره‌ای متفاوت به خود می‌گیرد؛ خانواده‌ها و گروه‌هایی از مردم راهی ساحل می‌شوند، پا برهنه وارد آب می‌شوند و دریا را در آئینی که نسل به نسل منتقل شده مخاطب نیت‌ها و آرزو‌های خود قرار می‌دهند.

این آئین که در میان مردم هرمزگان با باور‌هایی درباره رهایی از رنج، بیماری، اندوه و ناخوشی همراه است تنها یک حضور ساده در ساحل نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی جامعه‌ای است که زندگی تاریخی و معیشتی آن با خلیج فارس گره خورده است.

گزارش‌های منتشرشده از برگزاری این مراسم در بندرعباس نشان می‌دهد که مردم در آخرین چهارشنبه ماه صفر خود را به ساحل می‌رسانند تا به باور خود، رنج و اندوه سال را به دریا بسپارند و از آب دریا طلب سلامتی کنند.

دریا عنصر مشترک زندگی و آئین

برای مردم بندرعباس دریا صرفا یک پدیده طبیعی یا یک پهنه جغرافیایی نیست، دریا در فرهنگ جنوب بخشی از زندگی روزمره، اقتصاد، خاطرات و حتی ادبیات شفاهی مردم است؛ از همین رو حضور آئینی مردم در ساحل را می‌توان در امتداد رابطه تاریخی جامعه بندری با دریا تحلیل کرد.

در این نگاه دریا در آئین آخرین چهارشنبه ماه‌‌صفر نقشی فراتر از یک مکان برگزاری مراسم دارد، به نوعی به مخاطب آئین تبدیل می‌شود؛ فرد با ورود به آب بخشی از اضطراب‌ها، نگرانی‌ها و آرزو‌های خود را در قالب یک رفتار نمادین بیان می‌کند.

گزارش‌های مربوط به این مراسم از ورود مردم با پای برهنه به آب و در برخی روایت‌ها سه بار فرو رفتن در آب به‌عنوان نمادی از پاکی و رهایی حکایت دارد.

آئینی میان باور، خاطره و هویت

اهمیت این مراسم را نمی‌توان فقط در جنبه مذهبی آن جست‌و‌جو کرد؛ به دریا رفتن در بندرعباس مجموعه‌ای از باور‌های عامیانه، خاطرات خانوادگی و عناصر هویتی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

بخش مهمی از ماندگاری چنین آئین‌هایی به انتقال شفاهی آنها وابسته است؛ مادربزرگ‌ها و مادران، شیوه برگزاری، زمان حضور در ساحل و روایت‌های مرتبط با مراسم را به نسل بعد منتقل می‌کنند؛ در نتیجه هر بار برگزاری آئین نوعی بازتولید حافظه جمعی نیز محسوب می‌شود.

ثبت این آئین در شمار میراث معنوی هرمزگان نیز نشان‌دهنده اهمیت آن در منظومه فرهنگی استان است.

چرا این سُنت هنوز زنده است؟

پرسش مهم این است که چرا در دوره‌ای که سبک زندگی شهرنشینی و فناوری بسیاری از مناسبات سنتی را تغییر داده، آیینی از این دست همچنان توانایی جذب مردم را دارد.

پاسخ را باید در کارکرد اجتماعی آئین جست‌و‌جو کرد، آئین‌های جمعی فرصتی برای کنار هم قرار گرفتن خانواده‌ها و نسل‌های مختلف فراهم می‌کنند؛ فرد در این مراسم احساس می‌کند بخشی از یک تجربه مشترک و تاریخی است تجربه‌ای که پیش از او نسل‌های زیادی آن را انجام داده‌اند.

از سوی دیگر این آئین نوعی خلیه نمادین نیز ایجاد می‌کند، انسان برای رهایی از ترس، غم یا نگرانی، همواره به رفتار‌های نمادین نیاز داشته است.

در این مراسم دریا به ظرفی برای این تجربه تبدیل می‌شود؛ فرد می‌آید، نیت می‌کند، وارد آب می‌شود و در نهایت با احساس سبک‌بالی بیشتری از ساحل بازمی‌گردد.

مرز میان سُنت و زندگی امروز

با وجود اهمیت فرهنگی این مراسم تداوم آن در شرایط امروز نیازمند توجه همزمان به میراث فرهنگی و الزامات ایمنی است.

افزایش جمعیت در سواحل، ورود همزمان کودکان و سالمندان به آب و شرایط متغیر دریا ضرورت برنامه‌ریزی و حضور نیرو‌های امدادی را بیشتر می‌کند.

در واقع حفظ یک آئین به معنای تکرار بدون تغییر همه رفتار‌های گذشته نیست، بلکه باید روح و معنای فرهنگی آن حفظ شود و شیوه برگزاری با شرایط امروز هماهنگ شود.

از این منظر می‌توان آئین آخرین چهارشنبه ماه‌صفر را نمونه‌ای از سنت زنده دانست؛ سنتی که اگرچه ریشه در گذشته دارد، اما همچنان در زمان حال بازتولید می‌شود و هر نسل بخشی از معنا و تجربه خود را به آن اضافه می‌کند.

• در ادامه حتما بخوانید

  توقیف ۱۷ خودروی  متخلف در بندرعباس/ دستور قضایی برای ابطال کارت سوخت و پلاک متخلفان صادر شد

  خبرنگاران هرمزگان؛ راویان حقیقت در کرانه خلیج فارس و تنگه هرمز

دریا حافظه‌ای که هنوز زنده است

آخرین چهارشنبه صفر در بندرعباس را می‌توان روایتی از رابطه انسان جنوبی با دریا دانست؛ رابطه‌ای که در آن دریا هم منبع معاش است، هم بخشی از جغرافیای زندگی و هم در لحظه‌ای آئینی پناهگاهی نمادین برای سپردن غم‌ها و آرزوها.

مردم در پایان صفر به ساحل می‌روند پا در آب می‌گذارند و برای سلامتی و رهایی از ناخوشی‌ها نیت می‌کنند.

شاید ارزش اصلی این مراسم دقیقاً در همین رفتار ساده نهفته باشد؛ اینکه جامعه‌ای هنوز برای بیان امید‌های خود، زبان و آئینی جمعی دارد.

در بندرعباس دریا فقط روبه‌روی شهر نیست، بخشی از هویت شهر است و در آخرین چهارشنبه ماه‌صفر این رابطه قدیمی بار دیگر در ساحل بازخوانی می‌شود؛ جایی که مردم برای لحظاتی غم‌ها را به موج‌ها می‌سپارند و با امیدی تازه به شهر بازمی‌گردند.