از دانشگاه تا کارخانه؛ ایران چگونه امضای علمی خود را پای داروسازی جهان زد؟

به گزارش خبرنگار دانشگاه و فناوری خبرگزاری دانشجو، روزی که دارو از قفسه داروخانه به آزمایشگاه و دانشگاه می‌رسد، دیگر فقط یک کالا نیست؛ حاصل زنجیره‌ای از دانش، فناوری و پژوهش است. امروز بیش از ۹۷ درصد اقلام دارویی مورد نیاز ایران از نظر تعداد در داخل تولید می‌شود؛ اما پشت این عدد، داستان مهم‌تری جریان دارد: دانشگاه‌هایی که نیروی متخصص تربیت کرده‌اند، آزمایشگاه‌هایی که مرزهای دانش را جابه‌جا کرده‌اند و شرکت‌های دانش‌بنیانی که فناوری‌های پیچیده دارویی را از مقاله و ایده به محصول رسانده‌اند. صنعت داروسازی ایران اکنون در نقطه‌ای ایستاده که مسئله فقط «ساخت دارو» نیست؛ مسئله، تبدیل دانش ایرانی به فناوری، فناوری به محصول و محصول به قدرت صادراتی است.

میراث رازی، مسئولیت امروزماست!

پنجم شهریور، روزی که یادآور مسیری است که از رازی آغاز شد؛ دانشمندی که نام ایران را در تاریخ پزشکی و شیمی ماندگار کرد و امروز هزاران متخصص ایرانی همان مسیر را با ابزارهای قرن بیست‌ویکم ادامه می‌دهند. از داروخانه‌های کوچک تا کارخانه‌های بزرگ، از آزمایشگاه‌های دانشگاهی تا شرکت‌های دانش‌بنیان، یک پیام مشترک وجود دارد: ایران توانسته است بخش اعظم داروی مورد نیاز خود را خودش بسازد؛ اکنون زمان آن است که این توان را به قدرت پایدار علمی، اقتصادی و صادراتی تبدیل کند.

نخستین کارخانه داروسازی در سال ۱۳۲۴ فعالیت خود را آغاز کرد. اما تا پیش از انقلاب اسلامی، تولید داخل تنها حدود ۲۵ درصد نیاز دارویی کشور را پوشش می‌داد و بخش عمده بازار در اختیار شرکت‌های چندملیتی و محصولات وارداتی بود.

اگر امروز بیش از ۹۷ درصد اقلام دارویی کشور از نظر تعداد در داخل تولید می‌شود، این عدد را نمی‌توان فقط نتیجه توسعه چند کارخانه دانست. پشت آن، شبکه‌ای از دانشگاه‌ها، پژوهشکده‌ها، آزمایشگاه‌های تخصصی، متخصصان علوم دارویی، شیمی، زیست‌شناسی، مهندسی و پزشکی قرار دارد.

بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی سازمان غذا و دارو، سهم تولید داخل از اقلام دارویی مورد نیاز کشور به بیش از ۹۷ درصد رسیده و بیش از ۸۰ درصد ارزش بازار دارویی نیز در اختیار تولیدکنندگان داخلی است. این ارقام نشان می‌دهد صنعت داروسازی ایران از مرحله‌ای که صرفاً به دنبال تأمین داروهای عمومی بود عبور کرده و اکنون بخش قابل توجهی از توان خود را روی فناوری‌های پیچیده‌تر متمرکز کرده است.

اما شاید مهم‌تر از خود عدد ۹۷ درصد، این باشد که چه نوع دارویی در داخل تولید می‌شود و با چه سطحی از فناوری؟

یکی از تیترهای غم‌انگیز امسال، تهاجم ناجوانمردانه رژیم صهیونیستی به مراکز تحقیقاتی پزشکی و شرکت‌های علوم دارویی بود که با انتقاد و اعتراض محققان جهان روبرو شد

تحول داروسازی ایران را نمی‌توان فقط با تعداد کارخانه‌ها اندازه گرفت. نقطه مهم‌تر، تغییر از تولید داروهای ساده به سمت داروهایی است که تولید آنها نیازمند دانش پیشرفته زیست‌فناوری، مهندسی ژنتیک، شیمی دارویی، فناوری‌های نوین دارورسانی و فرآیندهای پیچیده کنترل کیفیت است.

در سال‌های اخیر، شرکت‌های دانش‌بنیان دارویی به یکی از موتورهای اصلی این تحول تبدیل شده‌اند. این شرکت‌ها در مرز میان دانشگاه و صنعت حرکت می‌کنند؛ جایی که یک ایده پژوهشی، پس از سال‌ها کار آزمایشگاهی، به فرمولاسیون، تولید نیمه‌صنعتی، مطالعات بالینی و در نهایت محصول دارویی تبدیل می‌شود. به همین دلیل، دانشگاه در صنعت داروسازی صرفاً محل تربیت داروساز نیست؛ دانشگاه بخشی از خط تولید فناوری دارویی کشور است.

بخش مهمی از فناوری‌های دارویی پیشرفته از دل پژوهش‌های دانشگاهی بیرون آمده است. متخصصی که امروز در یک شرکت دانش‌بنیان روی داروی زیستی کار می‌کند، معمولاً مسیر خود را از یک آزمایشگاه دانشگاهی آغاز کرده است. 

بر اساس اعلام مسئول صادرات اداره‌کل داروی سازمان غذا و دارو، در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۴ میلیون دلار داروی ایرانی به بیش از ۴۰ کشور صادر شده و صادرات دارو نسبت به سال قبل حدود ۳۰ درصد رشد کرده است.

در این زنجیره، دانشگاه دانش تولید می‌کند، پژوهشکده فناوری را توسعه می‌دهد، شرکت دانش‌بنیان آن فناوری را به محصول نزدیک می‌کند و صنعت، امکان تولید انبوه و ورود محصول به بازار را فراهم می‌سازد.

این مدل اگر به‌درستی تقویت شود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی ایران باشد؛ زیرا مزیت واقعی کشور دیگر فقط داشتن کارخانه نیست، بلکه داشتن نیروی انسانی متخصص و توانایی تولید فناوری در داخل است.

از داروی ژنریک تا داروهای زیستی

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بلوغ فناوری دارویی ایران، ورود جدی‌تر کشور به حوزه داروهای زیست‌فناورانه است. تولید داروهای بیولوژیک و نوترکیب، برخلاف بسیاری از داروهای شیمیایی ساده، نیازمند زیرساخت‌های پیچیده تولید، دانش زیست‌شناسی مولکولی، مهندسی ژنتیک، تخمیر صنعتی، خالص‌سازی، فرمولاسیون و کنترل کیفیت است.

ایران طی سال‌های گذشته توانسته در تولید تعدادی از این داروها به دانش فنی دست پیدا کند و محصولات زیست‌فناورانه را وارد بازار کند. این دستاورد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در چنین حوزه‌ای، صرفاً خرید تجهیزات یا واردات محصول کافی نیست؛ دانش تولید باید در داخل کشور شکل گرفته باشد.

رادیوداروها؛ فناوری در مرز پزشکی و هسته‌ای

یکی دیگر از حوزه‌هایی که نشان‌دهنده پیچیده‌تر شدن فناوری دارویی ایران است، رادیوداروهاست.

بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی سازمان غذا و دارو، ایران بیش از ۷۰ قلم رادیوداروی تشخیصی و درمانی تولید می‌کند. این حوزه در نقطه تلاقی داروسازی، پزشکی هسته‌ای، فیزیک و فناوری هسته‌ای قرار دارد و تولید آن به زیرساخت و دانش تخصصی نیازمند است. رادیوداروها نمونه روشنی هستند از اینکه صنعت داروسازی مدرن دیگر یک صنعت تک‌رشته‌ای نیست؛ داروی امروز حاصل پیوند چندین علم و فناوری است.

با وجود حملات مکرر رژیم صهیونیستی به کارخانه‌ها و خطوط تولید اما داروسازان ایرانی تسلیم نشدند

تحریم و فشار بیرونی، شتاب‌دهنده فناوری داخلی

داستان فناوری دارویی ایران در شرایط عادی شکل نگرفته است. تحریم‌ها دسترسی به تجهیزات، مواد اولیه، فناوری و منابع مالی بین‌المللی را دشوار کرده‌اند.

اما همین محدودیت‌ها در بسیاری از موارد یک پیامد مهم نیز داشته‌اند: فشار برای ساخت داخل. وقتی واردات یک ماده اولیه یا تجهیزات تخصصی دشوار می‌شود، مسئله‌ای که روی میز پژوهشگر ایرانی قرار می‌گیرد دیگر صرفاً یک مسئله علمی نیست؛ تبدیل به یک مسئله راهبردی می‌شود. 

بر اساس گزارشی در سال ۱۴۰۴، حدود ۶۰ درصد صادرات دارویی کشور به محصولات بیوتکنولوژی نسبت داده شده و ارزش صادرات محصولات بیوتکنولوژی پزشکی در سال گذشته حدود ۹۰ میلیون دلار اعلام شده است.

در چنین شرایطی، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز دانشگاهی بخشی از نیازهای فناورانه صنعت را هدف گرفته‌اند؛ از مواد اولیه و تجهیزات آزمایشگاهی تا فرمولاسیون‌های پیچیده و فرآیندهای تولید. این همان نقطه‌ای است که تحریم از یک تهدید اقتصادی، به آزمونی برای توان فناورانه کشور تبدیل می‌شود.

دانش‌بنیان‌ها؛ حلقه اتصال دانشگاه و صنعت

اگر قرار باشد مرحله بعدی صنعت دارویی ایران را با یک واژه تعریف کنیم، آن واژه «دانش‌بنیان» است. شرکت دانش‌بنیان زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که بتواند دانش تولیدشده در دانشگاه را به محصول قابل تولید و رقابت در بازار تبدیل کند.

در صنعت دارو، این مسیر بسیار دشوارتر از بسیاری از صنایع است؛ زیرا هر محصول باید مراحل پیچیده آزمایشگاهی، کنترل کیفیت، مطالعات پیش‌بالینی و بالینی و تأییدهای نظارتی را پشت سر بگذارد.

بنابراین رشد شرکت‌های دانش‌بنیان دارویی را باید نه یک اتفاق حاشیه‌ای، بلکه بخشی از زیرساخت امنیت دارویی کشور دانست.

صنعت دارویی ایران امروز از نظر دانش و ظرفیت تولید در جایگاه قابل توجهی قرار گرفته، اما یک تناقض جدی وجود دارد: فناوری با سرعتی متفاوت از اقتصاد صنعت حرکت می‌کند.

تولید یک داروی جدید به سرمایه‌گذاری سنگین، تجهیزات تخصصی، نیروی انسانی متخصص و سال‌ها تحقیق و توسعه نیاز دارد. اگر شرکت تولیدکننده با کمبود نقدینگی، مطالبات معوق، مشکلات ارزی یا بی‌ثباتی در قیمت‌گذاری مواجه شود، نخستین چیزی که تحت فشار قرار می‌گیرد، سرمایه‌گذاری برای تحقیق و توسعه است.

در چنین شرایطی، ممکن است کارخانه امروز تولید کند اما آزمایشگاه فردا چیزی برای تولید نداشته باشد. این همان خطری است که باید جدی گرفته شود: فرسایش فناوری از داخل.

۹۷ درصد نباید سقف باشد

تولید بیش از ۹۷ درصد اقلام دارویی مورد نیاز کشور یک دستاورد مهم است؛ اما نباید به سقف ambitions صنعت داروسازی ایران تبدیل شود.

مرحله بعدی باید عبور از «خودکفایی کمی» به سمت «استقلال فناورانه» باشد.

یعنی نه‌فقط دارو را تولید کنیم، بلکه ماده اولیه پیچیده آن را نیز بسازیم؛ نه‌فقط محصول نهایی را داشته باشیم، بلکه فناوری تولیدش را مالک باشیم؛ نه‌فقط بازار داخلی را تأمین کنیم، بلکه بتوانیم محصول ایرانی را در بازارهای منطقه و جهان عرضه کنیم.

صادرات؛ امتحان نهایی فناوری ایرانی

وقتی یک داروی ایرانی وارد بازار خارجی می‌شود، دیگر صرفاً با یک محصول مواجه نیستیم؛ آن محصول باید استاندارد، کیفیت، پایداری، اثربخشی، قیمت رقابتی و الزامات نظارتی کشور مقصد را پشت سر گذاشته باشد. از این منظر، صادرات دارو یکی از مهم‌ترین آزمون‌های بلوغ صنعت دارویی کشور است.

بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان سازمان غذا و دارو، در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۴ میلیون دلار داروی ایرانی به بیش از ۴۰ کشور صادر شده است.

این عدد در مقایسه با ظرفیت علمی و تولیدی کشور هنوز فاصله زیادی با نقطه مطلوب دارد؛ اما نشان می‌دهد مسیر صادراتی وجود دارد. اگر دانشگاه، شرکت دانش‌بنیان، صنعت و سیاست‌گذار در یک زنجیره واحد حرکت کنند، صادرات دارو می‌تواند از یک فعالیت محدود به یکی از پایه‌های اقتصاد دانش‌بنیان کشور تبدیل شود.

داروسازی ایران امروز در یک دوراهی تاریخی قرار دارد. یک مسیر، ادامه تولید انبوه داروهای موجود و حفظ سهم ۹۷ درصدی بازار داخلی است.

مسیر دیگر، حرکت به سمت فناوری‌های پیشرفته، داروهای زیستی، درمان‌های نوین، مواد اولیه پیچیده، رادیوداروها، دارورسانی هوشمند و تبدیل دانشگاه به موتور تحقیق و توسعه صنعت است. مسیر دوم دشوارتر است، اما آینده صنعت در همین مسیر ساخته می‌شود.

ایران برای رسیدن به جایگاه واقعی خود در منطقه، به کارخانه‌های بیشتر نیاز دارد؛ اما بیش از آن، به آزمایشگاه‌های مجهزتر، ارتباط عمیق‌تر دانشگاه و صنعت، سرمایه‌گذاری پایدار در تحقیق و توسعه و شرکت‌های دانش‌بنیان قدرتمندتر نیاز دارد.

میراث رازی؛ از کیمیاگری تا زیست‌فناوری

روز داروساز را می‌توان با یک تصویر به یاد آورد: چند قرن فاصله میان آزمایشگاه رازی و آزمایشگاه‌های مدرن امروز، اما یک مسیر مشترک؛ جست‌وجوی علمی برای درمان انسان.

امروز دانشمند ایرانی دیگر فقط با هاون و شیشه‌های آزمایشگاهی کار نمی‌کند؛ با سلول، ژن، پروتئین، الگوریتم، تجهیزات پیشرفته و فناوری‌های نوین دارورسانی سروکار دارد. اما روح ماجرا همان است. دانش ایرانی باید از آزمایشگاه به زندگی مردم برسد.

۹۷ درصد، پایان این مسیر نیست. ۹۷ درصد، سکوی پرتاب است؛ سکویی برای اینکه امضای ایران نه فقط پای داروی مصرف‌شده در داخل، بلکه پای فناوری دارویی صادرشده به جهان قرار بگیرد.