وقتی خورشید در طول یک سال یک «۸» در آسمان می‌کشد

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ اگر هر روز، در یک ساعت مشخص، از یک نقطه ثابت به آسمان نگاه کنید و جای خورشید را ثبت کنید، احتمالاً انتظار ندارید در پایان سال با یک شکل عجیب شبیه عدد «۸» روبه‌رو شوید؛ اما همین اتفاق در تصویری ثبت شده بر فراز سنگ‌های باستانی کالانیش در اسکاتلند دیده می‌شود.

تصویر روز نجومی ناسا (APOD) در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶، ترکیبی از عکس‌هایی را منتشر کرده که موقعیت خورشید را در زمان مشخصی از روز و طی یک سال نشان می‌دهد. این مجموعه تصاویر، مسیر ظاهری خورشید را به شکل یک منحنی کشیده و دوحلقه‌ای ثبت کرده که در نجوم به آن «آنالما» (Analemma) گفته می‌شود.

خورشید چرا در آسمان «۸» می‌سازد؟

آنالما در واقع تصویری ترکیبی از موقعیت خورشید در آسمان است؛ تصویری که با عکاسی از یک نقطه مشخص و در یک زمان ثابت طی ماه‌های مختلف سال ساخته می‌شود.

اگر زمین و خورشید شرایط ساده‌تری داشتند، مسیر ثبت‌شده خورشید چنین شکل پیچیده‌ای پیدا نمی‌کرد. اما دو ویژگی مهم زمین، یعنی انحراف محور چرخش زمین و بیضوی بودن مدار زمین به دور خورشید، باعث می‌شوند موقعیت ظاهری خورشید در طول سال تغییر کند و در نهایت این الگوی شبیه عدد ۸ شکل بگیرد.

به همین دلیل، شکل آنالما فقط یک خط عجیب در عکس نیست؛ بلکه نتیجه حرکت زمین در مدار خود و زاویه محور چرخش آن است که در طول سال، جایگاه ظاهری خورشید را در آسمان تغییر می‌دهد.

یک عکس، حاصل ثبت خورشید در طول یک سال

تصویر منتشرشده توسط APOD از منطقه‌ای در نزدیکی روستای کالانیش در جزایر هبریدس بیرونی اسکاتلند ثبت شده است. عکاس این مجموعه، «جوزپه پتریکا»، تصاویر را تقریباً هر چند روز یک‌بار و در حوالی ظهر ثبت کرده و در نهایت آنها را کنار هم قرار داده است.

نتیجه، تصویری است که در آن خورشید در موقعیت‌های مختلف آسمان دیده می‌شود؛ گویی چندین خورشید همزمان بر فراز یک منظره تاریخی قرار گرفته‌اند. اما جذابیت این تصویر فقط به پدیده نجومی آن محدود نمی‌شود.

در پایین تصویر، سنگ‌های کالانیش قرار دارند؛ سازه‌ای سنگی که قدمت آن به حدود ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این مجموعه در دوران عصر برنز ساخته شده و هنوز مشخص نیست که چیدمان این سنگ‌ها ارتباط مشخصی با رصد‌های نجومی داشته یا نه با این حال، قرار گرفتن آنالما بر فراز این سنگ‌های چند هزار ساله، تصویری کم‌نظیر از کنار هم قرار گرفتن تاریخ بشر و حرکت آسمان ساخته است؛ سازه‌ای که انسان‌های عصر برنز بنا کرده‌اند و پدیده‌ای که نتیجه حرکت زمین در برابر خورشید است.

جایگاه خورشید در این «۸» چه معنایی دارد؟

موقعیت خورشید در آنالما در طول سال ثابت نیست. در زمان انقلاب‌های تابستانی و زمستانی، خورشید در بالاترین یا پایین‌ترین بخش این شکل قرار می‌گیرد. تصویر منتشرشده نیز در نزدیکی انقلاب زمستانی ثبت شده و به همین دلیل خورشید در بخش پایینی آنالما دیده می‌شود. اما نکته جالب اینجاست که نقطه‌های میانی آنالما با محل تقاطع دو حلقه یکی نیستند. اعتدال‌ها، یعنی زمان‌هایی که طول شب و روز تقریباً برابر می‌شود، با نقاط میانی این منحنی ارتباط دارند.

حالا زمین دوباره به یکی از همین نقاط مهم در تقویم نجومی نزدیک می‌شود؛ طبق توضیح APOD، دو روز دیگر اعتدال رخ خواهد داد؛ زمانی که روز و شب در سراسر زمین تقریباً برابر می‌شوند و فصل جدیدی آغاز می‌شود.

وقتی یک عکس، حرکت زمین را نشان می‌دهد

آنچه در نگاه اول شبیه یک تصویر هنری از چند خورشید به نظر می‌رسد، در واقع ثبت تصویری یک پدیده نجومی است که هر روز در آسمان اتفاق می‌افتد، اما معمولاً در زندگی روزمره دیده نمی‌شود.

آنالما به ما نشان می‌دهد که حتی اگر هر روز در یک ساعت مشخص به خورشید نگاه کنیم، جایگاه ظاهری آن دقیقاً یکسان نخواهد بود. حرکت زمین در مدار و کجی محور آن، در طول یک سال ردپایی در آسمان ایجاد می‌کند که از یک نقطه ثابت، به شکل یک «۸» دیده می‌شود؛ و شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین باشد؛ در تصویری که امروز ناسا منتشر کرده، یک پدیده حاصل از حرکت زمین بر فراز سنگ‌هایی ثبت شده که انسان حدود پنج هزار سال پیش در همان سرزمین برپا کرده است.

تصویری که همزمان دو مقیاس زمانی را کنار هم قرار می‌دهد: تاریخ چند هزار ساله انسان و حرکتی که زمین هر سال، بی‌وقفه، تکرار می‌کند.