تنگه هرمز؛ جایی که ادعای ترامپ به دیوار حقوق بین‌الملل می‌خورد

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛  تنگه هرمز یک شاهراه آبی جهانی است و اهمیت بسیاری در حمل و نقل دریایی بین المللی دارد به گونه ای که این منطقه به عنوان تنها آبراه بین المللی طبیعی که خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میکند، در میان چهارده نقطه استراتژیک جهان قرار داشته و گلوگاهی است که حدود یک پنجم نفت و گاز جهان از این منطقه عبور میکند. به طور مشخص حدود ۲۰ درصد انرژی جهان، ۵۰ درصد اوره مورد نیاز کود کشاورزی، ۳۰ درصد آلومینیوم جهان و بسیاری از مواد معدنی و شیمیایی مورد نیاز صنایع مهم و پیشرفته مثل گوگرد، متانول، گرافیت و هلیوم تا پیش از جنگ از این مسیر عبور می کرد.

اما اخیراً پس از این وقایع، در ۱۲ اوت سال ۲۰۲۶ میلادی، دونالد ترامپ رئیس جمهور امریکا در جمعی در ایالت کارولینای جنوبی در مورد جنگ با ایران و مشخصاً در مورد تنگه هرمز ادعا‌هایی نمود که مورد بحث و بررسی در این پژوهش قرار خواهد گرفت. ترامپ در این گردهمایی مدعی شد که کنترل تنگه هرمز را بدست دارد و هیچ کشتی بدون مجوز نیرو‌های امریکایی از این تنگه عبور نخواهد کرد. همچنین او در جمع خبرنگاران گفت علاوه بر اینکه کنترل این تنگه را بوسیله محاصره در دست دارد بلکه طرح ایده اعلام تنگه هرمز را به عنوان قلمرو امریکا نیز می پسندد. همچنین در ۲۱ اوت سال ۲۰۲۶ میلادی، ترامپ در رویداد سرمایه گذاری در میامی فلوریدا تنگه هرمز را تحت عنوان (تنگه ترامپ) عنوان نمود و ضمن تظاهر به عذرخواهی به ادعایش تاکید کرد و گفت هیچ تصادف و اشتباهی در بیان این واژه در گفتارش نبوده است و فردای آن روز دوباره این ادعا را تکرار کرد. علاوه بر این موارد ترامپ در صفحه اجتماعی خود در تروث سوشال تصویر نقشه ای را به اشتراک گذاشت که در آن روی منطقه تنگه هرمز عبارت (قلمرو جدید امریکا) درج شده بود. در این پژوهش سعی بر این خواهد بود که اظهارات و ادعا‌های ترامپ را براساس حقوق بین الملل بررسی کرده و نقد نماییم. پرسش اصلی پژوهش این است که اظهارات و ادعا‌های ترامپ تا چه حد براساس حقوق بین¬الملل موجه است. برای حصول این نتیجه ابتدا سیری در تفاوت میان دو مفهوم حاکمیت و مالکیت بر مبنای حقوق بین¬الملل خواهیم داشت و سپس به اصل حاکمیت سرزمینی اشاره¬ای خواهیم نمود و در انتها تبعات حقوقی اظهارات و ادعا‌های ترامپ را بر اساس حقوق بین¬الملل بررسی خواهیم کرد. فرض نگارنده بر این است که اظهارات ترامپ در این مورد وجهه حقوقی بین المللی نداشته و صرفاً مصرفی داخلی برای وی در جهت منافع سیاسی اش خواهد داشت.

تفاوت میان مالکیت و حاکمیت 

در ابتدای با توجه به ظرافت معنا در اصطلاحات حقوقی و بکارگیری آنها باید ابراز داشت که مفهوم مالکیت با مفاهیمی، چون کنترل، تصرف و حاکمیت و قلمرو سرزمینی متفاوت است؛ بنابراین مفهوم مالکیت که در زبان انگلیسی به آن «Ownership» می گویند با مفهوم حاکمیت که در زبان انگلیسی به آن «Sovereignty» دارای ماهیتی متفاوت است. در علم حقوق مالکیت به رابطه شخص با مال برمی¬گردد و مال بواسطه مالیت داشتن به شخص تعلق دارد، اما حاکمیت به معنای اعمال اقتدار یک دولت در قلمرو متبوع خود و تا آنجایی که حقوق بدان صلاحیت بخشیده می¬باشد. مالکیت و حاکمیت هرکدام دارای آثار حقوقی خاص خود می¬باشند. برای مثال از آثار مالکیت این است که شخص مالک حق هرگونه دخل و تصرف در مال خویش اعم از بهره¬مندی و انتقال و... خواهد داشت تا جایی که به حقوق سایر اشخاص لطمه¬ای وارد نسازد. از آثار حاکمیت نیز می¬توان به حق دولت بر قانونگذاری و نظارت بر اجرای قوانین، صلاحیت قضایی و نمایندگی به عنوان شخصی حقوقی در عرصه بین الملل که بواسطه قرارگرفتن در کنار عواملی، چون سرزمین و جمعیت می تواند مورد شناسایی حقوق بین الملل به عنوان یک نهاد قرار گیرد، اشاره کرد. ترامپ در صحبت هایش در مورد تنگه هرمز از عباراتی، چون «possession» استفاده که به معنای تصرف و در اختیار داشتن است و شاید دقیقاً نتوان آن را به معنای مالکیت تحت معنای خاص حقوق آن دانست، اما در سایر صحبت¬هایش درباره تنگه هرمز از عباراتی، چون «New U.S. Territory» استفاده کرده است و در تصویری که ارائه کرده نیز از این عبارت استفاده کرده که مشخصاً به معنای قلمرو سرزمینی است و نقض اصل احترام به حاکمیت سرزمینی بر طبق حقوق بین الملل محسوب می شود.

اصل حاکمیت سرزمینی

اصل حاکمیت سرزمینی به عنوان یک اصل مسلم حقوق بین¬الملل شناخته می¬شود. در اسناد بین¬المللی متعددی در تاکید لزوم به احترام به این اصل سخن به میان آمده است. به طور مشخص در بند اول از ماده دوم منشور ملل متحد به اصل تساوی حاکمیت کلیه اعضا اشاره شده و بر مبنای بند چهارم ماده مذکور کلیه اعضا از هرگونه تهدید و توسل به زور علیه تمامیت ارضی و یا استقلال سیاسی هر کشوری و یا هر روشی که با مقاصد ملل متحد مباینت داشته باشد منع کرده است. همچنین در بند‌های اول و دوم از ماده اول منشور به لزوم احترام به تساوی حقوق ملل و خودمختاری ایشان و متوقف ساختن هرگونه تجاوز اشاره شده است.

همچنین ماده دوم از کنوانسیون حقوق دریا‌ها به اصل حاکمیت کشور ساحلی تا آن سوی دریای سرزمینی اشاره نموده و در بند سوم ماده مذکور عرضه داشته که حاکمیت بر دریای سرزمینی مطابق با مقررات این کنوانسیون و سایر مقررات مرتبط با حقوق بین الملل است. همچنین در ماده ۳۴ کنوانسیون مذکور عنوان نموده که نظام عبور و مرور حاکم بر تنگه‌ها بر اعمال حاکمیت و یا صلاحیت کشور‌های مجاور آنها تاثیر نخواهد گذاشت و در ادامه اعمال چنین حاکمیتی را از سوی دولت‌ها بر مبنای قواعد تحت الشمول این کنوانسیون و سایر مقررات مربوط به حقوق بین الملل دانسته است. از این گذشته اعمال حاکمیت باید موثر باشد یعنی دربرگیرنده صلاحیت¬هایی، چون اداره منطقه و اعمال نظارت قضایی و صدور مجوز و فعالیت های دولتی باشد.

با این تفاسیر و فارغ از رژیم حقوقی حاکم بر تنگه هرمز با عرض حداقل ۲۱ مایل دریایی در باریک‌ترین نقطه، بخش عمده این منطقه در آب‌های سرزمینی ایران وعمان از جبهه شمالی و جنوبی قرار دارد. بدین جهت دیوان بین المللی دادگستری در رای خود در قضیه اختلافات مرزی میان بورکینافاسو و مالی در سال ۱۹۸۶ عنوان نمود که: (صرف اینکه یک دولت در عمل منطقه‌ای را کنترل می¬کند، الزاماً به معنی داشتن عنوان حقوقی حاکمیت بر آن منطقه نیست.) در مورد منع قاعده توسل به زور به عنوان یک قاعده آمره نیز در قضیه نیکاراگوئه علیه امریکا آمده است که: (هرگونه حضور یا اقدام نظامی خارجی که امنیت یا حاکمیت دولت دیگر را به مخاطره اندازد، حتی به‌صورت غیرمستقیم، مغایر با این اصل است.) بنابراین ادعا‌های ترامپ و تحرکاتش پیرامون تنگه هرمز می‌تواند موجبات مسئولیت بین المللی دولت امریکا را به استناد مواد اول، چهارم، پنجم و هفتم از پیش نویس کمیسیون حقوق بین¬الملل در مورد مسئولیت بین المللی دولت‌ها در سال ۲۰۰۱ میلادی به همراه داشته باشد.

بنابرآنچه بیان شد گفته‌های ترامپ درباره تنگه هرمز، از خواندن این منطقه تحت عنوان (تنگه ترامپ) و یا ادعای اعمال کنترل بر این منطقه مغایر با اصل حاکمیت سرزمینی و منع توسل به زور بوده و می‌تواند موجبات مسئولیت بین المللی دولت امریکا را به همراه داشته باشد؛ بنابراین فرض پژوهش مورد تایید بوده و اظهارات ترامپ در بهترین حالت جنبه داخلی خواهد داشت.

فهرست منابع:

الف) فارسی
_اسناد:
۱_منشور ملل متحد
۲_کنوانسیون بین المللی حقوق دریاهامصوب ۱۹۸۲
_مقالات:
۱_محمدی، احسان، تنگه هرمز در موازین حقوق بین‌الملل دریاها؛ از دو رژیم عبور تا راهکار همکاری مشترک، مرکز مطالعات سیاسی و بین¬المللی IPIS، ۴ خرداد ۱۴۰۵

B) English

_websites
۱- The Guardian. Trump says he views strait of Hormuz as ‘American territory’۲۱ Aug ۲۰۲۶.
۲- CNBC. Trump calls Strait of Hormuz the ‘Strait of Trump’ Fri, Mar ۲۷، ۲۰۲۶.
۳- ALJAZEERA. Trump threatens to make the Strait of Hormuz a US territory: Can he? ۱۶ Aug ۲۰۲۶


*امین بکاولی،کارآموز قضایی و دانشجوی دکتری حقوق بین­ الملل*

انتشار یادداشت‌ها به معنای تأیید تمامی محتوای آن توسط «خبرگزاری دانشجو» نیست و صرفاً منعکس کننده نظرات گروه‌ها و فعالین دانشجویی است*