سينماي پس از انقلاب؛ آغازي بر يك پايان

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛ رخداد انقلاب اسلامي به نسبت ساير نهادها، طيف‌ها و فضاهاي فكري جامعه در سينماي ايران نيز نقش قابل توجهي را ايفا كرد و تاثير قابل توجهي را گذاشت گرچه سال‌هاي ابتدايي پس از انقلاب، سينماي ايران اساساً و به طور كلي در يك بلاتكليفي به سر مي برد اما با گذشت اين سال‌ها فصل جديدي در فكر، انديشه و نهايتاً توليدات اين سينما پديد آمد به نحوي كه اين فضا غير قابل مقايسه با وضعيت حاكم بر سينماي پيش از انقلاب بود.

پس از انقلاب اسلامي و با رويكردي كه به دنبال موضع گيري حضرت امام(ره) در سخنراني معروفشان در 12 بهمن 57 به وجود آمد، مي توان گفت كه راه براي سينماگران و اصحاب هنر هفتم و مديران اين حوزه تا حدودي دچار گشايش گرديد و فضا براي احياي سينماي ايران و پديد آمدن موقعيتي نو و بديع براي فعاليت سينماگران مهيا و فراهم گشت. 

در واقع پديد آمدن انقلاب اسلامي در سينماي ايران تغييرات و تحولات اساسي را به وجود آورد كه شايد بتوان مهمترين آنها را رجعت و بازگشتي دوباره به متن مردم و آلام و آمال آنها دانست و اينكه سينما آيينه‌اي شد براي بازتاب انديشه‌ها و دغدغه‌ها و آرمان‌هاي مردم و نيز اينكه فضاي كلي سينماي ايران از ابتذال سخاوت حاكم بر سينماي پيش از انقلاب به كلي رويگردان شد و عرصه جديدي را براي خلق آثاري مبتني بر انديشه ملي و ديني به وجود آورد.

پس از آن دوره كوتاه مدت كه سينماي ايران با بلاتكليفي روبرو بود تا سال 1361 كه اولين جشنواره فيلم فجر برگزار شد، تاريخ قابل توجه و مدوني كه رونمايي از محصولات متعين و قابل توجهي را به همراه داشته باشد در دست نيست و در واقع مي توان گفت؛ بررسي سينماي ايران در دهه 60 با فيلم‌هايي شروع مي شود كه در سال 1361 در اولين فستيوال فيلم فجر حضور يافتند.

در اين سال با آثار كم تنوع و معدود و محدودي روبرو مي شويم كه در بخش مسابقه و نيز بخش سينماي ايران پس از انقلاب اسلامي به نمايش درآمدند كه البته فيلم‌هاي بخش مسابقه نيز معجوني بود از فيلم‌هاي ايراني و خارجي.

از فيلم «دنياي انساني» ساخته «گري گور سكو»، گرفته تا «فرار زندان سه گويا»، ساخته «امانوئل اريب» اما فيلم‌هاي ايراني حاضر در اين فستيوال در عين كم تعداد بودن اما بعضاً آثار قابل توجهي و جاودانه‌اي هستند همچون فيلم «حاجي واشنگتن»، ساخته «علي حاتمي» و «خط قرمز» ساخته «مسعود كيميايي»، «مرگ يزدگرد» ساخته «بهرام بيضايي»، در بخش مسابقه و در بخش سينماي ايران پس از انقلاب فيلم‌هايي همچون «آفتاب نشين‌ها»، ساخته «مهدي صباغ زاده»، «از فرياد تا ترور» اثر «منصور تهراني»، «به رنگ خون» كار «امير قويدل و اسدالله نيك نژاد»، «جاده» كار محمد علي سجادي، «خون بارش»، اميرقويدل، «دادا» اثر ايرج قادري، «فصل خون» ساخته حبيب كاوش و فيلم‌هاي ديگري كه كمتر مورد توجه و نگاه منتقدان در آن سال قرار گرفت و كمتر اثري از آنها طي سال‌هاي بعد باقي ماند.

اما شايد بتوان گفت، يكي از مهمترين فيلم‌هاي به نمايش درآمده در سال 1361 و شايد مهمترين فيلم اين سال فيلمي بود به نام «حاجي وانشگتن»، اثر علي حاتمي در واقع اين فيلم از مهم ترين و درخشان ترين و تاثيرگذارترين آثار مرحوم علي حاتمي است كه اگرچه در زمان نمايش و اكرانش چندان قدر نديد و به آنچه استحقاقش بود نائل نيامد اما با گذشت زمان و با عبور از مرز تاريخ تبديل به فيلمي مهم، جاودانه و ارزشمند شد كه كماكان و با گذشت سه دهه همچنان فيلمي زنده، سرشار و قابل توجه است.

فيلم «حاجي واشنگتن» حديث سرگشتگي و خودباختگي، كاراكتر اصلي‌اش است كه در بستر يك روايت تاريخي گويا و جوياي رجعت و بازگشت به خويشتن و جستن هويت ملي و تشخص ميهني است.

در واقع اين فيلم را مي توان حديث دردمندانه و تامل برانگيز دانست از يك نقادي اجتماعي و سياسي كه كارگردان در بستر يك روايت تاريخي قصه گويي هويت ملي و به تاراج رفتن ارزش‌ها و پشتوانه‌هاي فكري و فرهنگي يك ملت مي شود.

فيلم «حاجي واشنگتن» علاوه بر جنبه‌هاي محتوايي، فضاهاي فكري، داستان و ويژگي‌هاي خاص بصري‌اش به لحاظ ساختاري نيز فيلم مهم و قابل توجه اي است كه در مقياس آن سال‌ها و در مختصات سينمايي ابتدايي دهه 60، فيلم بسيار محترم و ارزشمندي به حساب مي آيد كه تنها گذر زمان و سپري شدن سال‌هاي متمادي و تمركز و توجه مخاطبان و به ويژه منتقدان توانست گوشه‌اي از ارزش‌هاي آن را بنماياند و بيننده را بر جديت، اعتبار و اهميت و ارزش فيلم آشنا كنند.

سينماي دهه 60 با فراز و فرودهاي فراواني روبرو است و همانطور كه گفته شد سال‌هاي اوليه پس از پيروزي انقلاب اساساً سينماي ايران موقعيت غبارآلود، نافرجام و بلاتكليفي را تجربه كرد. در اين سال‌ها با ايجاد تحول و تغييرات جدي و ساختار سياسي، اجتماعي جامعه و به تبع انقلاب اسلامي و تحولات ناشي از آن سينما نيز دچار تغيير و تحولات جدي و يك دگرديسي كامل و اساسي شد.

 

گرچه اين تحولات با افت و خيزها و فراز و فرودهايي همراه بود كه در بعضي مواقع صرفاً تغييرات فكري، ظاهري و صوري به همراه آورد و چندان تغيير مهم و قابل توجهي در متن و بطن و فكر و انديشه اين سينما و سينماگرانش به وجود نيامد و شايد به همين دليل بود كه پس از گذران چند سال با عبور از يك مقطع تاريخي بار ديگر شاهد احيا و باز توليد بسياري از مضامين و مفاهيمي بوديم كه انقلاب آنها را در سينماي ايران به بيرون رانده بود و بار ديگر از پنجره اين سينما به داخل خانه سينماگران ايران ورود پيدا كرده بودند.

 

سينماي دهه 60 در عين حال كه به دليل آغاز يك مقطع تاريخي حساس در تاريخ تحولات سياسي و اجتماعي ايران دچار افت و خيزهاي فراوان بود، اما در  عين حال بايد گفت كه اين سينما يكي از خاطره انگيز ترين دوران‌ها و نوستالوژيك ترين مقاطع زماني تاريخ اين سينماست كه اتفاقاً طي اين دهه فيلم‌هاي مهم، شاخص، قابل توجه و ماندگاري نيز توليد شدند.

طي نوشتارهاي آتي به تدريج و به تفصيل و به مرور به بررسي و نقد و تحليل فيلم‌هاي سينمايي سه دهه سينمايي ايران، يعني دهه‌هاي 60، 70 و 80 خواهيم پرداخت و سير تحولات سينماي ايران را با توجه و تمركزي بر آثار توليدي و محصولات بصري هنر فراگير مورد نقد و تحليل قرار خواهيم داد.