سنجري؛ رياضيدان نظريه پردازي كه در تاريخ گم شد

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»؛ ابوسعیداحمدبن عبدالجلیل سنجری، ستاره‌شناس و رياضيدان بزرگ ايراني در اوایل قرن چهارم هجری قمری در سیستان متولد شد و در حد فاصل سال های 338 تا 372 به شیراز رفت و تحت توجه «عضدالدوله دیلمی» قرار گرفت و تا سال 415 نیز در شیراز می‌زیست و به نگارش کتاب و رساله مشغول بود.

 

نظريه حركت وضعي زمين را 5 قرن جلوتر از اروپاييان ارائه كرد و یکی از بزرگترین افتخارات سنجري، ارائه نظریه حرکت وضعی زمین است که در آن روزگار، اظهاری بی‌نظیر و بسیار عجیب به نظر می‌رسید.

 

او برای اثبات نظریه انقلابی خود دستگاهی به نام «اسطرلاب زورقی» ساخت و بسیاری از مسائل حرکت وضعی زمین را که برای دانشمندان آن زمان مجهول بود، با آن دستگاه توضیح داد.

 

در میان اروپاییان، نخستین کسی که نظریه حرکت زمین را تشریح کرد، «کوپرنیک» بود كه در سال 1543 يعني حدود 519 سال پس از مرگ عبدالجلیل سنجری نظریه‌اش را ارائه کرد.

 

به دنبال کوپرنیک، گالیله در سال 1633 چرخش زمین را تایید کرد و نیوتن نیز در سال 1727 يعني 703 سال پس از مرگ سنجری، بحث جاذبه و حرکت زمین را به اثبات رسانید، در حالی که سنجری قرنها پیش از آنها با دستگاه خود حرکت زمین را تشریح کرده بود.

 

 

سنجری نه تنها در کارهای نجومی استادی برجسته بود، بلکه در ریاضی و هندسه نیز شهرت بالايي داشت و از جمله کارهای هندسی او می توان به حل مسئله مشهور تثلیث زاویه (تقسیم یک زاویه دلخواه به سه قسمت مساوی تنها با بکارگیری پرگار و خط کش) اشاره کرد.

 

وي دارای تالیفات متعددی در خصوص ریاضی، هندسه و نجوم است که بیشتر آنها در کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه مجلس و کتابخانه پاریس نگهداری می‌شوند.

 

از جمله کتاب های معروف وي در زمینه نجوم می‌توان به «اسطرلاب سرطن»، «برهان الکفایه» و کتاب «جامع شاهی» مشتمل بر 15 رساله اشاره کرد.

 

حدود 20 تالیف در خصوص ریاضی و هندسه نیز از او بجای مانده است که رساله «فی وصف القطوع المخروطیه»، رساله «فی الشکل القطاع»، کتاب «تحصیل القوانین الهندسه المحدوده»، کتاب «فی خواص شکل المجسم الاحادث من اداره القطع الزاید» و کتاب «فی تعلیقات هندسیه» از جمله آنهاست.

 

«کتاب الاختیار»، «تحصیل القوانین الهندسه المحدود»، «الزایجات الکواکب»، «المدخل»، «رساله فی باب انقسام خط مستقیم ذی النهایه» و «رساله فی خواص الشکل الجسم الحادث» از ديگر آثار ماندگار سنجري است.

 

مورخان گفته اند سنجري در سال 415 هجري قمري در شیراز چشم از جهان فرو بست.

 

منابع:

1) كتاب تاريخ ادبيات ايران نوشته ذبيح الله صفا

2) بزرگان سيستان نوشته ايرج افشار