«ژوكاست»؛ نمايشي بدون پيوستگي درست براي مخاطب

 

نگاهی به نمایش «ژوکاست» نوشته مسعود شاکرمی، کیومرث قنبری آذر و کارگردانی پویان پیوسته

 

 

نمایش «ژوکاست» فضای ذهنی و بغرنج همسر پادشاه تب را روایت می کند.

 

نمایش داستان آدمها و فضای درونی شخصیت های تراژدی بزرگ یونان است، دنیای تراژدی در سبک مورد نظر کارگردان در بین دانشجویان و کاگردانان جوان ایران بسیار دیده می شود.

 

اکسپرسیونیسم مکتبی است شدیدا ضد واقع گرایی و تقلید و تکرار و دوباره سازی واقعیت و طبیعت را رد می کند و تمایل اصلی آن، پرهیز از روش های واقع گرایی و ناتورالیستی (ناتورالیسم) و اصل حقیقت مانندی (کلاسیسیسم) است و هدف آن، القای تاثرها و حالت های هنرمند با شخصیت های ساخته ذهن او از طریق تعبیری است که هنرمند از آن ها می کند.

 

ادیپ و داستان سرنوشتش برای مخاطب تئاتر داستان نام آشنای است. به همین خاطر اجرای متفاوت و غیر متعارف از آن در سبک های گوناگون کار دشواری است.

 

پرده های بلند آویزان قرمز رنگ در سرتاسر قصر لایوس، نورپردازی شکسته، بازی های خمیده و غلوشده و میزانسن های مثلث و چهارگوش در نمایش «ژوکاست» نشان از اجرای اکسپرسیونیستی آن دارد.

 

ژوکاست (آزاده مویدی فرد) همسر لایوس (شکیب شجره) پادشاه تب بنا به پیشگویهای تریزیاس (حسام محمودی فرید) ناچار است فرزندان پسر خود را بکشد. چرا که در طالع فرزند پسر خانواده قتل پدر و همبستری با مادر رقم خورده است.

 

اما ششمین فرزند (با بازی فاتح فروهمند) زنده می ماند و از تقدیر خود آگاه می شود و هر چه ازآن می گریزد بی ثمر است.

 

در مفهوم، اکسپرسیونیسم تأکید بر نوعی تک گویی و جریان سیال ذهن دارد در نمایش‌های این سبک تأکید بر شناخت انگیزه‌های درونی شخصیت‌ها و درنوردیدن مرز ذهنیت و عینت است.

 

از این روی است که این سبک به قلمروی روانی فرد و کند و کاو آن گرایش دارد و شکلی از نمایشنامه‌های روانشناختی است. در این سبک ذهنیت بر عینیت غالب است و انسان دست به واگویه کردن زخم‌های پنهان خود می‌زند و آن چه در درون دارد را به زبان می‌آورد.

 

خارج از بحث توانای گروه کارگاه تئاتر تهران، سوالی که در ذهن پیش میاید، آیا در فضای دانشگاهی تئاتر کشورمان از اساتید عزیز کسی به این سبک تسلط دارد؟

 

از پژوهشگران کسی برای جامعه تئاتری و دانشگاهی پژوهشی گرد آورده است؟ منبع ای از نسخه فیلم های اجرای دراین سبک را کجا می توان یافت؟ ملموس نبودن و درک این سبک برای اساتید فن این نمایش را با همه عناصر ضعیف و قوی اجرای نمایش ژوکاست را قابل تحسین نموده است.

 

نمایش فضای ذهنی ژوکاست است و رنجی که او از کشته شدن پنج فرزند خود توسط همسرش دیده است. ساختار اجرای و شاکله آن بر این اساس است این را از اسم نمایش نیز می توان پی برد.

 

اما ریسمانی که عوامل اجرا را به هم متصل می سازد و اجرا بر روی آن شکل می گیرد متن نمایشی است. نمایشنامه با فراوانی اطلاعات و گستردگی وقایع داستانی که برای ژوکاست بازگو می شود قابلیت دراماتیک ندارد.

 

نمایشنامه مخاطب را رها کرده و انتظار دارد بدون پیوستگی تماشگر داستان را دنبال کند. اسامی تاریخی و داستان های فرعی کمکی به تم اصلی نکرده است.

 

لایوس پادشاه مقتدر تب از ابتدا بدون دلیل به درماندگی رسیده است و چاره ای جز تن دادن به گفته های تریزیاس ندارد. تریزیاس هم که مظهر دانای است بدون داشتن کنش زیر متن همچون دلقک دیده می شود. بازی خانم مویدی فرد (ژوکاست) در بین دیگر بازی ها به سبک اجرای مورد نظر کارگردان بسیار نزدیک بوده است.

 

رویکرد نمایش بیشتر به وقایع و نگاه ژوکاست به قبل از تولد ادیپ بر میگردد. فضای که می توانست به زمان کشف ماجرا توسط ادیپ باشد. اما هر چند که نقش ادیپ کمرنگ است اما نمی توان نقش ژوکاست را محوری دانست و در کل اجرا فضای ذهنی او را متصور شد.

 

پویان پیوسته، کارگردان نمایش، جوانی که در گروه تئاتر تهران به دنبال راه های تازه برای نشان دادن قدرت کارگردانی خود می باشد. او شناخت و تحلیل درستی را از متن و سبک اجرای ارائه داده است. میتوان زیباتر بودن اجرا را در نظر گرفت اگر امکان چند روز تمرین گروه با نور می بود، که عملا این امکان در جشنواره ها منتفی است.

 

حواشی سالن حافظ که به تازگی تاسیس شده است از مشکلات صدای محیط و مکان نامناسب تماشگر رنج می برد. خستگی کارکنان و رابطین سالن ها ، چکه کردن آب، بلند صحبت کردن عوامل خدماتی و در نظر نگرفتن سکوت در زمان اجرا از دیگر معایب جشنواره ها است که هنوز رفع نشده است. اما روز اول بخش صحنه ای و سالن های پر تماشاگران در زیر باران زمستانی نوید یک جشنواره در سطح عالی را می دهد.