انقلاب آموزشي و تحول بنيادين در علوم پايه

به گزارش خبرنگار علمي «خبرگزاري دانشجو»، همايش سند و برنامه راهبردي توسعه و پيش رفت علوم علوم پايه روز سه شنبه، 16 اسنفدماه با حضور جمعي از اساتيد و متخصصان حوزه علوم پايه كشور در دانشگاه شهيد بهشتي برگزار شد كه در پايان اين همايش بيانيه پيش نهادي قرائت شد.

مشروح اين بيانيه به شرح زير است:

به حول و قوۀ الهی و در سایه توجهات ویژه حضرت ولی‏عصر (عج) و با بهره‌گیری از منویات مقام معظّم رهبری (دام‏ظله)، سند و برنامۀ راهبردی توسعۀ و پیشرفت علوم پایه کشور، درتعقیب اهداف مصرح در نقشۀ جامع علمی، یعنی «جبران فاصله با کشورهای توسعه‏‏یافتۀ صنعتی» و «احیاء و توسعۀ تمدن اسلامی» در دستیابی به هدف غایی «سعادت و کمال همه‏جانبۀ بشر و قرب به پروردگار» تدوین شد.

این سند که زیر نظرشورای برنامه‏ریزی علوم پایه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و با همکاری کمیته‏های پنجگانه علوم پایه وجمعی از متخصصان و صاحبنظران این حوزه تهیه شد، درتاریخ 16 اسفند 1390 در معرض نقد و نظر متخصصان علوم پایه قرارگرفت و مقررگردید پس از جمع‏آوری و اعمال نظرات کلیۀ صاحبنظران این حوزه، جهت تصویب به مراجع ذیصلاح ارائه گردد.

مایه مباهات است که علوم پایۀ کشور از نیروی انسانی متخصص و توانمندی در عرصۀ تولید علم و فناوری برخوردار است، به گونه‏ای که با داشتن 7 درصد جمعیت دانشجویی کشور، 50 درصد از تولیدات علمی بین‏المللی و 54 درصد از کل استنادات به تولیدات علمی ایران، متعلق به این علوم استف به علاوه، موقعیت ممتاز و رتبه‏های عالی دانش‏آموزان ایرانی در المپیادهای بین‏المللی رشته‏های مختلف علوم پایه و نیز تعداد قابل‏توجه دانشمندان برجستۀ بین‏المللی این حوزه، حاکی از وضعیت بسیار مطلوب علوم پایه است؛ به گونه‏ای که اکنون ایران رتبۀ اول از نظر تولید مستندات علمی و نیز همگامی با برترین‏های این حوزه در منطقه را احراز نموده است

پشتوانۀ تاریخی علوم پایۀ کشور و برخورداری از دانشمندان برجسته‏ای چون جابربن‌حیان، خواجه نصیرالدین طوسی، ابوریحان بیرونی، محمد زکریای رازی و ... شاهدی بر پیشینۀ گرانسنگ علوم پایه در کشور است.

ایران، افزون بر برخورداری از نیروی انسانی ارزشمند، از منابع طبیعی بسیار غنی نفت و گاز، معادن و نیز تنوع زیستی گرانبهایی بهره‏مند است که همراه با نیروی انسانی توانمند آن، بی‏شک  مزیتی مطلق برای کشور به‏شمار می‏آید. سرمایۀ انسانی و طبیعی مورد اشاره، زمینه‏ساز تاثیرگذاری بیش از پیش علوم پایه در پیشرفت کشور است.

علوم و فناوری‏های مورد اقبال و اقتدارآفرین کنونی، همچون نانوفناوری (علوم و فنون نانو)، زیست‏فناوری (علوم و فنون زیستی)، علوم دارویی، سلول‌های بنیادی، ژنومیک، علوم و فناوری اطلاعات، علوم و فنون فضایی، علوم و فنون هسته‏ای، انرژی‏های نو و تجدیدپذیر و علوم شناختی همگی زیر مجموعه و یا وامدار و وابسته به علوم پایه هستند. بر این اساس، علوم پایه از جمله زیرساخت‏های سرمایه‏ای کشور به‏شمار می‏رود که همواره و به‏ویژه در وضعیت تحریم‏های موجود علیه جمهوری اسلامی ایران قادر به فرصت‌آفرینی و نیز تبدیل تهدیدها به فرصت‏هایی برای جهش‌های بلند علمی و فناوری است. به این ترتیب، برنامه‏ریزی و سیاستگذاری ویژه برای علوم پایه امری ضروری و از جمله اولویت‏های کشور تلقی می‏شود.

شرکت‏کنندگان اولین همایش سند و برنامه راهبردی توسعۀ علوم پایه، ضمن بررسي و جمع‏بندي پيشنهادها و آراء طرح‏شده در این همایش، به منظور تکمیل، تدقیق و روزآمدسازی سند و برنامه، زمینه‏سازی برای تحقق موارد ذیل را از مقامات مسئول، به‏ويژه سياستگذاران و برنامه‏ريزان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و سایر نهادها و متولیان ذيربط خواستارند:

1-برنامه‏ریزی در جهت ایجاد نگرش‏های صحیح در جامعه نسبت به علوم پایه به عنوان یک گنجینه و سرمایه و به ویژه ایجاد و تقویت نگرش‌های صحیح در میان متخصصان این علوم درخصوص رابطه علوم پایه، فناوری صنعت و ثروت از طریق ایجاد تعاملات و قرابت‏های ذهنی و کاربردی در میان متخصصان علوم پایه و متخصصان صنعت.

2- انقلاب آموزشی و ایجاد تحول بنیادین در نظام آموزشی علوم پایه از مقطع دبستان تا عالی‏ترین مقاطع دانشگاه از طریق تجدیدنظر در اهداف، روش‏ها و محصولات مقاطع آموزشی با عنایت به دو نیاز مبرم ثروت‏آفرینی و ایجاد اقتدار. در این راستا، لازم است بازاندیشی شیوه‏های آموزش مورد توجه جدی قرار گیرد.

بر همین اساس، بازنگری رشته‏ها و زیررشته‏های موجود علوم پایه و سرفصل‌های مواد درسی آنها و تصمیم‌گیری در خصوص ضرورت ادامۀ آنها و یا تأسیس رشته‏های جدید بر اساس اولویت‏های اسناد بالادستی، اثرگذاری در جامعه و صنعت ضروری است. در این زمینه، تأسیس و تقویت بین‏رشته‏ای‏ها و نیز میان رشته‏ای‏های علوم پایه و از جمله ایجاد رشته‏های علوم پایه جامعه‏نگر، تعریف و اجرای نظام کهاد و مهاد در مقطع کارشناسی، ترویج آموزش‏های ایجاد مهارت‏های کارآفرینی و مبانی تولید صنعتی با هدف تسهیل روند تجاری‏سازی یافته‏های پژوهشی و گسترش دوره‏های پسا دکتری مورد تاکید ویژه است.

3-تمهید سازوکارهای مناسب هدایت استعدادهای درخشان و نخبگان علمی به تحصیل در علوم پایه با اجرای برنامه‏هایی چون برقراری و گسترش دوره‏های دکتری پیوسته از مقطع کارشناسی رشته‌های علوم امری ضروری در جهت تقویت منابع انسانی این حوزه از علوم می باشد.

4-تخصیص بودجه‏های پژوهشی علوم پایه بر اساس اولویت‏های مصرح در اسناد بالادست و نیز با عنایت به خلاقیت و سبک‏آفرینی ممتاز و برجستۀ علمی. به بیان دیگر، هدایت و راهبری کلیۀ پژوهش‌های علوم پایه (اعم از طرح‏های پژوهشی و پایان‏نامه‏های دانشجویی) در قالبی هدفمند، نیازمحور و در مرزهای دانش با تمرکز بر حوزه‌های راهبردی همراه با اعمال مدیریت در منابع مالی مورد تاکید ویژه است.

در همین راستا، لازم است کوشش در جهت جذب 3 درصد از تولید ناخالص ملی برای امر پژوهش، بر اساس قانون برنامۀ پنجم توسعه و تخصیص سهمی مناسبی از آن به علوم پایه، مورد توجه سیاستگذاران و برنامه‏ریزان  قرار گیرد. به علاوه، با توجه به اهمیت تجهیزات نرم‏افزاری و سخت‏افزاری در حوزۀ علوم پایه لازم است سهم مناسبی از این بودجه مصروف فراهم آوردن این تجهیزات گردد.

5-باعنایت به ماهیت علوم پایه، ضروری است سرمایه‌گذاری و پشتیبانی‏های لازم جهت طراحی و اجرای پژوهش‏های بنیادین طولانی‌مدت (دیربازده) ملی و بین‏‍‌المللی صورت گیرد.

6- تشویق‏های موثر و ویژه‏ای برای آثار علمی دارای کیفیت برتر، با هدف تقویت کیفیت پژوهش‏ها و بروندادهای آنها در نظر گرفته شود.

7-سازوکارهای مناسب جهت افزایش سطح همکاری‏های متخصصان علوم پایه در داخل کشور و در سطح بین‏المللی تبیین و اجرا گشته و به ویژه برنامه ریزی در جهت احراز مناصب مدیریتی توسط دانشمندان ایرانی در سازمان ها و نهادهای بین‏المللی در زمره اولویت های سازمانی علوم پایه قرار گیرد.

8-شناسایی حوزه‌های راهبردی علوم پایه و مرتبط نمودن این حوزه اساسی از علوم با سیاستگذاری‏های توسعه و پیشرفت کشور و از جمله ترغیب پژوهش‌های جامع در خصوص سیاست‌های تولیدکنندگان محصولات علوم پایه (از میان رقبای کشور) به ویژه به منظور کاهش واردات غیرضروری، صادرات مواد خام و اقتصادی‏سازی تولید و به تبع آن افزایش صادرات فراوری‏شده، از جمله ضروریات می باشد.
 
9-نهادینه سازی ارتباط علوم پایه با صنایع از طریق کسب آگاهی از نیازهای مهارتی متخصصان علوم پایه برای ایجاد امکان اشتغال در صنعت، کسب آگاهی از موضوعات طرح‏های پژوهشی مورد نیاز صنایع، واگذاری اجرای این طرح‏ها به صنایع و نظارت بر حسن اجرای آنها و بالاخره کسب آگاهی از چگونگی عملیاتی‏سازی تولید محصول و فناوری. در همین سمت و سو، ایجاد زمینه‏های لازم جهت مشارکت متخصصان علوم پایه در تدوین استانداردهای بین‌المللی بازار جهانی در جهت افزایش سهم ایران در آن ضروری است.

10- ترویج سنت پسندیدۀ گزارش‌دهی مستمر نهادهای مرتبط با علوم پایه  ایجاب می کند که هر ساله کلیه متولیان تراز اول این علوم در نشستی سراسری  به ارایه گزارش عملکرد خود اقدام نمایند تا امکان ارزیابی عملکرد و حرکت به سمت وضعیت مطلوب فراهم گشته و به این ترتیب، رتبه‏بندی سالانۀ نهادها و دستگاه‏ها میسر گشته و امکان در نظر گرفتن حمایت‏های ویژه برای فعالان این حوزه از علوم به وجود آید.

11-در نظر گرفتن جایزۀ ملی سالانۀ علوم پایه با عنوان جایزه جابربن‌حیان برای تجلیل از 10 متخصص علوم پایۀ کشور در سال با هدف تکریم صاحبنظران و دانشمندان علوم پایۀ کشور و تقویت زیرساخت‏های نگرشی نسبت به این علوم. مناسب است این جایزه هر سال در دهۀ مبارک فجر به شایستگان آن اهداء گردد.

12- تشکیل نهادهای زیر برای پی گیری اهداف چندگانه مندرج در هر مورد، از جمله درخواست‌های موکد اولین همایش تدوین سند راهبردی علوم پایه است:

الف- تأسیس «دفتر مالکیت معنوی علوم پایه» با هدف صیانت از تولیدات علوم پایۀ کشور.

ب- تأسیس «مرکز اطلاعات علوم پایه» با تمرکز بر تهیه بانک اطلاعاتی کتب، مقالات و اکتشافات علمی، معرفی مفاخر تاریخی و معاصر ایرانی و غیر ایرانی علوم پایه، معرفی مراکز علمی مرتبط با علوم پایه، صنایع شیمیایی، معادن، مواد وارداتی و صادراتی کشور و  ایجاد امکان اطلاع‏رسانی در خصوص مهم‏ترین رویدادهای داخلی و خارجی علوم پایه و به ویژه در خصوص اساسی‏ترین ملاحظات صنعتی مرتبط با این علوم با هدف ایجاد نظام تسهیل‏کننده گردش دانش، معرفی جبهه‏های دانش و جدیدترین پیشرفت‏های علوم پایه . در این راستا، مرتبط نمودن کتابخانه‏ها و مراکز اطلاع‏رسانی و آزمایشگاهی تخصصی به یکدیگر با هدف نهایی هم‏افزایی اطلاعات و استفاده بهینه از تجهیزات و نیز ایجاد کتابخانه‏های تخصصی هر یک از شاخه‏های علوم پایه ضروری است.

ج. تأسیس انجمن دانش‏آموختگان علوم پایه با هدف هم‏افزایی توانمندی های خانواده علوم پایه.

د. تأسیس کرسی نقد و نظریه‏پردازی علوم پایه کشور و مرکز نشر بین‏المللی علوم پایه به جهت پرورش تفکرات و تاملات بنیادین در این حوزه از علوم و گسترش و انتشار محصولات آن در سطح بین المللی.

ه. تأسیس «مرکز ملی علم‏سنجی و آینده‏پژوهی علوم پایه» با توجه به ضرورت پیشگامی در مرزهای دانش و با هدف هدایت و راهبری کیفی آموزش و پژوهش علوم پایه در جهت رفع نیازهای کشور، تولید فناوری و ثروت و حرکت در مرزهای دانش. بدیهی است که این سازمان هم به برنامه‏ریزی آینده خواهد پرداخت و هم تاریخ‏نگاری اصولی و چند جانبه علوم پایه را به انجام خواهد رساند.

13-به منظور پیگیری مأموریت‏های مصرح در اسناد بالادست و  اهداف مندرج در سند راهبردی توسعه و پیشرفت علوم پایه و برنامۀ آن و با توجه به ضرورت تحقق بندهای این بیانیه، پیشنهاد می‏شود «ستاد ملی علوم پایۀ کشور» با پشتیبانی عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تشکیل گردد.

برگزارکنندگان و شرکت‏کنندگان همایش براین باورند که تدوین سند و برنامه راهبردی توسعه علوم پایه، پایان مأموریت خانواده علوم پایه نیست، بلکه مقدمه‏ای است برای حرکت در مسیر رشد، پیشرفت و تعالی روزافزون علوم پایه درکشور و دستیابی به آرمان‏های مقدس نظام جمهوری اسلامی. ازدرگاه ایزد منّان، توفیق برای کلیه سیاستگذاران ومجریان علمی کشور را در این مسیر خواستاریم.