ایران و عدم همگرایی در منطقه خلیج فارس

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»، ابوذر بهزادی: خلیج فارس که بخش جنوبی آن را کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تشکیل می دهند و در شمال آن نیز ایران اسلامی قرار گرفته است از دیر باز به عنوان یکی از مهمترین آبراه های بین المللی در حمل و نقل انرژی و ارتباطات بین الملل حائز اهمیت وافری بوده و توجه بیشتر کنش گران منطقه ای و فرامنطقه ای را به خود جلب کرده است.

 

پس از اکتشاف نفت در این منطقه، خلیج فارس به عنوان یکی از بزرگترین منابع تامین انرژی جهان به عرصه رقابت قدرت های فرا منطقه ای و به ویژه کشورهای صنعتی تبدیل شد به طوری که طبق آمار حدود دو سوم انرژی جهان را تامین می کند. پس از خروج بریتانیا از منطقه خلیج فارس زمینه های حضور گسترده ایالات متحده به عنوان یک قدرت فرامنطقه ای در خلیج فارس مهیا شد و مسولیت تامین ثبات و امنیت منطقه را به عهده گرفت.

 

در این راستا آمریکا در هر دوره استراتژی های مختلفی برای تامین ثبات منطقه و امنیت انرژی بهره برده است به طوری که تامین هزینه های امنیتی منطقه را به کشورهای منطقه تحمیل کرده است. سیاست دو ستونی نیکسون که قبل از انقلاب اسلامی در منطقه پیاده شد ایران و عربستان را به ترتیب ستون نظامی و اقتصادی تامین امنیت منطقه تعریف می کرد. یا سیاست حمایت از عراق، که در زمان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران جهت تضعیف ایران به کار برده شد. در نهایت آمریکا با اجرای سیاست مهار دو جانبه (مهار ایران و عراق) سعی داشته که امنبت و تعادل قدرت در منطقه را در اختیار داشته باشد.

 

با توضیحی که ارائه شد این سوال مورد توجه می باشد که چرا ایران به عنوان یکی از کشورهای بزرگ منطقه هرگز نتوانسته است زمینه های همگرایی و تعامل پایدار را با کشورهای منطقه به وجود بیاورد تا ضمن کاهش هزینه های امنیتی، زمینه های حضور گسترده تر و نقش آفرین در منطقه را به وجود بیاورد و از حالت بعضا انزوایی نیز خارج شود؟ همچنان که ایران به عنوان یکی از کشورهای منطقه که از نظر ژئوپلتیکی نیز وضعیت ممتازی در منطقه دارد همواره هزینه های زیادی را صرف تامین امنیت ملی و ثبات خود می کند.

 

در این راستا به نظر می رسد که چندین عامل نقش محوری در عدم همگرایی کشورهای منطقه دارد؛

 

1-مشکلات و منازعات بین کشوری و درون کشوری منطقه خاورمیانه به طور عام و خلیج فارس به طور خاص همواره به عنوان یکی از پرمخاصمه ترین و بی ثبات ترین مناطق دنیا شناخته می شود. این منطقه فاقد ثبات سیاسی و امنیتی لازم برای ایجاد ساختارهای قدرتمند می باشد. سطح اعتماد در میان بسیاری از کشورهای منطقه بسیار پایین و حتی در مواردی خصمانه می باشد.(جنگ های اعراب و اسرائیل، جنگ اول و دوم خلیج فارس، اختلافات عربستان و یمن، اختلافات ایران و امارات متحده عربی بر سر جزایر سه گانه، اختلافات عربستان و عراق از جمله نمودهای منازعات بین کشوری می باشد. از جمله منازعات درون کشوری نیز که در منطقه وجود دارد و به نوعی مشروعیت و مقبولیت نظام های سیاسی این کشورها را مورد تردید قرار داده است میتوان به مساله کردها و شیعیان در عراق، درگیری دولت بحرین با شیعیان، مساله شیعیان عربستان و تحولات سوریه را نام برد.

 

2-نقش قدرت های مداخله گر در منطقه پس از آنکه آمریکا حضور خود را در منطقه تثبیت و به باز تعریف منافع ملی برای خود در منطقه پرداخت، کشورهای منطقه نیز که غالبا از بحران مشروعیت داخلی و فقدان ساختار دموکراتیک نیز رنج می برند و در راستای مقابله با ایران به عنوان یک قدرت منطقه ای و غیر عرب که مدعی هژمونی منطقه ای است، حفظ ثبات داخلی و امنیت ملی خود رادر پناه چتر امنیتی امریکا یافته و زمینه های حضور گسترده آمریکا را به وجود آوردند. این در حالی است که در نتیجه حضور آمریکا سیاست خارجی آن ها به سیاستی تبعی تبدیل شده است. با این وجود با توجه به اختلافات ایران و آمریکا از یک سو و اختلافات ایران با کشورهای عربی از سوی دیگر زمینه های همگرایی منطقه ای در پرده ای از ابهام قرار می گیرد. چرا که حضور قدرت های فرا منطقه ای در خلیج فارس به قطب بندی کشورهای منطقه منجر شده است.

 

3- عدم انسجام و افراط گرایی در سیاست خارجی ایران شواهد قابل توجهی وجود دارد که می توان ادعا کرد ایران در ارتباطات خارجی با ابهاماتی مواجه است. این روند در حالی است که توانایی های ایران در عرصه مسایل سیاسی و اقتصادی منطقه به طور محسوسی محرز می باشد. این را باید پذیرفت که در شرایط فعلی نمی توان با توجه به پارامترهای قدرت از طریق توسل به زور ابرقدرت ها را از منطقه حذف کرد.

 

در این شرایط سیاست گذاران ایران اسلامی می بایست با پرهیز از هرگونه افراط گرایی و دخالت دادن سلایق شخصی خود در سمت سو دادن به سیاست خارجی تلاش نمایند تا سطح توسعه سیاسی و اقتصادی داخلی را ارتقا بخشند و برای نقش آفرینی و ایجاد همگرایی در منطقه، به تنش زدایی و اعتماد سازی ، با حفظ و صیانت از حاکمیت ملی بپردازند.