نوسانات نرخ ارز؛ سردرگمی تولید‌کنندگان و عدم رقابت‌پذیری

گروه اقتصادی «خبرگزاری دانشجو»؛ سال گذشته و همزمان با افزایش نوسانات ارزی بخصوص دلار اگر چه بسیاری از فرصت استفاده کرده و سودهای بادآورده زیادي بدست اوردند اما مهمترین بخش اقتصاد کشور که همان تولید ملی بود با آسیب های جدی مواجه شد. تولید کنندگانی که مواد اولیه خود را از خارج از کشور وارد می کردند ناچار بودند همان مواد را با قیمت های بالاتر وارد کنند. و این به معنای افزایش هزینه تولید بود. چرا که يكي از مسائل مهم و تعيين كننده در هزينه تمام شده واحدهاي صنعتي نرخ ارز و نوسانات آن است.

به عنوان نمونه تولیدکنندگانی که به صورت ارزی تسهیلات می گیرند، مثلا کسانی که از خارج دستگاه وارد می کنند و یا سرمایه ای در گردش دارند، با مشکل مواجه نشود. مثلا ۳ سال پیش یک نفر با ارز قیمت ۸۵۰ تومان تسهیلاتی را دریافت کرد و اکنون که با تغییر قیمت دلار قصد پرداخت اقساطش را دارد، باید چهار یا پنج برابر تاوان دهد زیرا نرخ ارز به روز برای آن فرد محاسبه می شود.

نوساناتي كه امكان برنامه ريزي را از اين واحدهای تولیدی گرفته و در اكثر مواقع باعث بالارفتن هزينه توليد و در نتيجه پايين آمدن توان رقابتي آنها مي شود.

نرخ ارز متغیری کلیدی در اقتصاد است و به طرق گوناگون روی اقتصاد تأثیر می‌گذارد. نوسانات نرخ ارز برنامه‌ریزی بنگاه‌ها را مختل می‌کند زیرا نمی‌توانند آینده نرخ ارز را پیش‌بینی کنند و در قیمت‌گذاری کالا دچار سردرگمی می‌شوند.

همه بازیگران اقتصادی زمانی که ارز تبدیل به یک دارایی می‌شود سعی می‌کنند ثروت خودشان را به‌صورت ارزهای خارجی نگهداری کنند. در این حالت بنگاه‌ها با کمبود سرمایه مواجه می‌شوند؛ یعنی بخشی از پس‌اندازها به‌جای اینکه در اختیار بانک‌ها و سپس بنگاه‌ها قرار داده شود به‌طور مستقیم تبدیل به ارز می‌شود. بنابراین در چنین شرایطی بنگاه‌ها با کمبود سرمایه در گردش مواجه خواهند بود. نوسانات نرخ ارز سیستم خریدها و معاملات اقتصادی را به‌طور کامل دگرگون می‌کند.

 

در همه جای دنیا از جمله ایران بخش عمده معاملات اقتصادی به‌ غیرنقدی است. اگر نرخ ارز نوسان داشته باشد به‌دلیل اینکه آینده قیمت کالاها حتی در کوتاه مدت نامشخص است، همه معاملات به سمت نقد حرکت می‌کند؛ یعنی توزیع‌کنندگان کالاها از پذیرفتن چک امتناع می‌کنند. علت هم این است که قیمت کالا روزانه تعیین می‌شود.

 

یعنی قیمت تمام کالاهایی که حتی کمی ارزبری دارند- که تقریبا همه کالاها را دربرمی‌گیرد- متناسب با نرخ ارز تغییر می‌کند. به عبارتی می‌توان گفت که اصرار فروشندگان بر ارائه چک روز توسط مشتریان به این دلیل است که ممکن است به‌دلیل تفاوت قیمت‌ها، در سررسید چک امکان جایگزینی کالا با مبالغ دریافتی وجود نداشته باشد.

زمانی که سیستم توزیع از حالت غیرنقد به نقد تبدیل می‌شود، این فشار به تولیدکنندگان منتقل خواهد شد؛ یعنی تولید‌کنندگان هم مجبورند مواد اولیه را به‌صورت نقد خریداری کنند و به‌دلیل اینکه حجم خرید بالایی دارند با مشکل مواجه خواهند شد. به عبارت دیگر یک مرتبه به‌دلیل اینکه ابزارهای غیرنقد جای خودشان را به نقد می‌دهند با کمبود سرمایه در کل اقتصاد مواجه می‌شویم. این یک پدیده خطرناک برای اقتصاد است.

نوسانات نرخ ارز در ایران

افزایش نقدینگی در دست مردم یکی از عواملی است که موجب شده تا نرخ ارز در بازار ایران با نوسانات شدیدی مواجه شود زیرا مردم به دنبال کسب سود بیشتر هستند و بانک‏ها به این نیاز مردم پاسخگو نیستند.
 
کاهش شدید نرخ سود بانکی، افزایش تورم، بالا رفتن تقاضا و رشد نقدینگی در جامعه موجب شده تا مردم سرمایه‏های خود را از بانک‏ها خارج کرده و برای کسب سود بیشتر به سمت بازار کالا و خدماتی که در مدت زمان کوتاه بازدهی زیادی دارند، هدایت شوند. بازار ارز نیز یکی از همین بازارها بود.

ريسك نوسانات نرخ ارز

با توجه به گسترش مبادلات تجاري بين كشورها، بازار مالي بين المللي در حال گسترش است و برخي از تجار يا توليد كنندگان يا صادركنندگان و واردكنندگان به ناچار بايد اقدام به نگهداري ارز كنند و در اين صورت چنانچه شركتي اقلام زيادي از دارايي هاي خود را به صورت ارزي گرانتر خريداري كرده باشد، هر لحظه با اين خطر مواجه خواهد بود كه اين نرخ كاهش يابد در صورت وقوع چنين رخدادي، شركت ياد شده زيان هنگفتي را متحمل مي شود.

بدين ترتيب ريسك نوسانات نرخ ارز مي تواند دارايي ها و بدهي هاي افراد و مؤسسات را تحت تاثير جدي قرار دهد.

در هر حال افراد و شركت ها در سبد دارايي ها و بدهي هاي خود انواع ريسك ها از جمله ريسك نوسانات نرخ ارز را در نظر دارند و سعي مي كنند با كمترين ريسك، بيشترين سود را نصيب خود كنند. اما آنچه پر واضح است متضرر شدن توليد كنندگان خرد يا شركت هايي است كه اطلاعات علمي و دقيقي از نوسانات نرخ ارز ندارند. معمولاافرادي كه در معرض چنين ريسكي قرار مي گيرند از عملياتي استفاده مي كنند تا حاشيه سود خود را افزايش داده و از زيان هاي پيش بيني نشده بين المللي جلوگيري كنند.

اما متاسفانه در ایران در حال حاضر هیچ اقدام جدی از سوی شرکت ها و یا بانک مرکزی برای پوشش دادن ریسک ارزی انجام نشده است اگر چه پیشنهاد هایی همچون بیمه ارزی ارائه شده است.

با این حال در حال حاضر یکی دیگر از راه های قابل اجرا در جهت کاهش التهاب موجود در فضای سرمایه گذاری کشور،  بیمه کردن ریسک نوسانات نرخ ارز می باشد. هر چند که این موضوع اخیراً از سوی شورای عالی بیمه به شرکت های بیمه ابلاغ شده است. شرایط عمومی بیمه نامه نوسانات نرخ ارز واحدهای تولیدی، صادراتی، در ۲۹ فروردین ۹۱ تحت عنوان آیین نامه شماره ۷۰ در شورای عالی بیمه تصویب شد. 
 

بر اساس این ابلاغیه به شرکت های بیمه اجازه داده شده است که برای واحدهای تولیدی و واحدهای صادر کننده یا خدمات که در معرض ریسک نوسانات نرخ ارز هستند بیمه نامه نوسانات نرخ ارز صادر کنند.

نوسانات نرخ ارز و گرانی

نوسانات نرخ ارز از سویی دیگر سبب سواستفاده برخی تولید کنندگان نیز می شود و این تولید کنندگان نوسانات ارزی را چند برابر کرده و به مصرف کننده منتقل می کنند. به این معنا که به بهانه افزایش چند درصدی نرخ ارز قیمت محصولات تولیدی خود را چند برابر بیشتر از این مقدار افزایش می دهند.

خیلی از تولیدکنندگان وقتی دیدند که نرخ ارز با افزایش چشم‌گیر مواجه شد فرصت را مغتنم شمردند و قیمت کالاهای خود را به بهانه‌ی اینکه ارز دولتی به آن‌ها نمی‌رسد، افزایش دادند. در حالی که نرخ دلار دولتی اصلاً ربطی به برخی تولیدات ندارد و نداشته است. به عنوان مثال دلار دولتی چه ربطی به قیمت شیر و محصولات لبنی دارد؟ دلار دولتی چه ربطی به قیمت برخی کالاها مانند گوشت و مرغ دارد؟!!

كنترل نرخ ارزبا سياست هاي پولي و مالي

علي قنبري، استاد دانشگاه تربيت مدرس معتقد است: دولت با سياست هاي پولي و مالي نظير معافيت هاي مالياتي و سياست هاي گمركي مي تواند نوسان نرخ ارز را تعديل كند.

وي در خصوص نوسان دلار، يورو و شكاف ايجاد شده بين اين دو ارز مي گويد: سياست هاي دولت بر اين است كه تا حد ممكن از وابستگي به دلار كم كند و در واردات ارزي به يورو روي بياورد و به رغم اين سياست دولت بايد از مشوق هايي نيز استفاده كند تا حد ممكن شكاف ايجاد شده بين دلار و يورو از بين برود.

وي در ادامه تاكيد كرد: ماچون كشوري در حال توسعه هستيم و توان رقابتي زيادي نداريم و از بخش خصوصي ضعيفي برخورداريم، به همين دلايل نمي توان در تكانه ها و نوسانات موجود خود را حفظ كنيم و ممكن است با يك تغيير سياست عده اي متضرر يا متنفع شوند. تا زماني كه ما سياست هاي تثبيت شده و بر مبناي اصول علمي نداشته باشيم چنين اتفاقاتي خواهد افتاد و ناچار از طريق سياست هاي حمايتي بايد نواقص را پر كرد.

صادرات با يورو و واردات با دلار

محمد قلي يوسفي استاد دانشگاه علامه طباطبايي معتقد است براي جلوگيري از ضرر و زيان ناشي از نوسانات نرخ ارز بايد صادرات را بر اساس يورو و واردات را بر اساس دلار انجام دهيم. نرخ ارز متغييري است كه روي صادرات كالاي صنعتي يا كالاي توليدي از يك طرف مثل ماشين آلات و مواد خام تاثير مي گذارد، بنابراين مي تواند روي عرضه و تقاضا اثر بگذارد و نوسانات آن موجب نوسان در واردات و صادرات مي شود و از اين طريق توليدات داخلي را با بي ثباتي مواجه مي كند.

 

معمولا كشورهاي توسعه نيافته براي پيشگيري از چنين نوساني از ميانگين سبد ارزي استفاده مي كنند يعني ميانگيني از عرضه هاي عمده بر اساس SDR تهيه مي كنند چون اين كشورها توان اين را ندارند كه در مقابل نوسانات سريعا واكنش نشان دهند، بنابراين سعي مي كنند حاشيه امني براي خود انتخاب كنند كه از اين نوسانات در امان بمانند.

بر طبق مبانی علم اقتصاد، اصولاً در مورد نوسانات نرخ ارز تا زمانیکه مبادلات موعددار در اقتصاد انجام نگیرد نمی توان به ارزیابی صحیحی از اطمینان اقتصادی دست یافت، زیرا معاملات موعددار، ریسک (انتظارات) نوسانات نرخ ارز را به قیمت روز در ارزش آن وارد می کند.

بنابراین باید اذعان داشت که بحث نوسانات نرخ ارز با توجه پهنه گسترده اثرات آن، موضوعی است که نمی توان به سادگی از کنار آن گذشت. از این رو شاید انتظار نظارت بالاتر و دقیق تر از سوی بانک مرکزی بر روند نوسانات این متغیر کلیدی، انتظار بیجایی نباشد! در واقع شاید برقراری استقلال بانک مرکزی از دولت، مهم ترین اقدام مؤثر در راستای کاهش تأثیرپذیری بازار ارز از تصمیمات دولت باشد، زیرا به جرأت می توان گفت که یکی از دلایل ایجاد التهاب بی سابقه در این بازار، همان اجرای تصمیمات دولت دراستای هدفمندی یارانه ها و سپس کاهش نرخ سود سپرده های بانکی در سال گذشته بوده است.