رحمت من بر مساکین در شب قدر است

گروه فرهنگی «خبرگزاری دانشجو»؛ در حدیثی طولانی از پیامبر (ص) است که حضرت موسی (ع) به خدا عرض کرد: خدایا مقام قرب تو را خواهانم. پاسخ آمد: «قربی لمن استیقظ لیله القدر»، قرب من در بیداری شب قدر است.

 

عرضه داشت: رحمتت را خواستارم. پاسخ آمد: «رحمتی لمن رحم المساکین لیله القدر»، رحمت من بر مساکین در شب قدر است.

 

گفت: خدایا جواز عبور از صراط می خواهم. پاسخ آمد: «ذلک تصدق بصدقه لیله القدر»، رمز عبور از صراط صدقه در شب قدر است.

 

عرض کرد: خدایا بهشت و نعمت های آن را می طلبم. پاسخ آمد: «ذلک لمن سبح تسبیحه فی لیله القدر»، دستیابی آن در گرو تسبیح گفتن در شب قدر است.

 

گفت: پروردگارا خواهان نجات از آتش دوزخم. پاسخ آمد: «ذلک لمن استغفر فی لیله القدر»، رمز نجات از آتش دوزخ استغفار در شب قدر است.

 

در پایان گفت: خدایا رضای تو را می طلبم. پاسخ آمد: «رضای لمن صلی رکعتین فی لیله القدر»، کسی مشمول دعای من است که در شب قدر نماز بگزارد. (وسائل الشیعه ج 8 ص 20)

 

خداوند امور عالم را از طریق فرشتگان و با واسطه آنان به انجام می رساند؛ لذا در بسیاری از آیات قرآن فعل ها و ضمیر های مربوط به خداوند به صورت جمع آمده است؛ چنانکه در آغاز سوره قدر می فرماید: «انا انزلنا» ما قرآن را نازل کردیم.

 

بر اساس نظر مفسران (تفسیر المیزان) قرآن دو بار نازل شده است؛ یکبار به صورت یک پارچه در شب قدر که این سوره به آن اشاره دارد و بار دیگر به صورت تدریجی در مدت 23 سال دوره رسالت پیامبر.

 

تعبیرات قرآن نیز درباره نزول این کتاب آسمانی دو گونه است؛ برخی با واژه «انزلنا» از ریشه انزل به معنای نزول دفعی آمده و برخی دیگر با واژه «نزلنا» از ریشه تنزیل به معنای نزول تدریجی آمده است.

 

از انضمام آیه «انا انزلنا فی لیله القدر» با آیه «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن» (بقره 185) معلوم می شود که شب قدر در ماه مبارک رمضان است. در قرآن چیزی بر آن دلالت ندارد و در روایات نیز به صورت مردد میان یکی از سه شب 19 و 21 و 23 آمده است؛ چنانکه از امام صادق (ع) در مورد شب قدر پرسیدند و آن حضرت فرمود: در شب نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم ماه رمضان جستجویش کن. (وسائل الشیعه ج 10 ص 360)

 

البته معروف میان اهل سنت آن است که شب بیست و هفتم رمضان شب قدر است. شب قدر شب شکرگزاری و تشکر از خداوند است؛ زیرا مهمترین نعمت خدا بر بشر یعنی قرآن نازل شده است. ظرف و مظروف باید متناسب باشند؛ بنابراين بهترین کتاب در بهترین شب بر بهترین انسان ها نازل می شود.

 

کلمه قدر در قرآن در چند معنا به کار رفته است: 

 

1. مقام و منزلت، چنانکه می فرماید: «و ما قدرو الله حق قدره»، آن گونه که باید مقام و منزلت الهی را نشناخته ایم. (انعام 91)

 

2. تقدیر و سرنوشت، چنانکه می فرماید: «جئت علی قدر یا موسی»، ای موسی تو بنا به تقدیر الهی به این مکان مقدس آمده ای. (طه 40)

 

3. تنگی و سختی، چنانکه می فرماید: «و من قدر علیه رزقه...»، کسی که رزق و روزی بر او تنگ می شود. (طلاق 7)

 

دو معنای اول در مورد لیله القدر مناسب است؛ زیرا شب قدر هم شب بامنزلتی است و هم شب تقدیر و سرنوشت.

 

هستی، حساب و کتاب و قدر و اندازه دارد «و ان من شی آلاء عندنا خزائنه و ما نزله الا بقدر معلوم»، هیچ شب نیست مگر آنکه خزانه آن نزد ماست و جز به مقدار تعیین شده فرو نمی فرستیم (حجر21). حتی مقدار نزول باران از آسمان حساب شده است «و انزلنا من الماء بقدر» (مومنون18)، «و کل شی عنده بمقدار» (رعد 8). نه تنها باران بلکه همه چیز نزد او اندازه دارد.   

 

چنانکه خورشید و ماه از نظر حجم و وزن و حرکت و مدار آن حساب و کتاب دقیق دارد «و الشمس و القمر بحسبان.» (الرحمن 5)

 

خداوند در شب قدر امور یک سال را تقدیر می کند؛ چنانکه قرآن در جایی دیگر می فرماید «فیها یفرق کل امر حکیم»، در آن شب هر امر مهمی تقدیر و تعیین می شود (دخان 4)؛ بنابراین شب قدر منحصر به شب نزول قرآن و عصر پیامبر نیست بلکه هر رمضان شب قدری است و امور سال آینده تا شب قدر بعدی اندازه گیری و مقدر می شود.

 

بیدار بودن شب قدر و احیای آن با نماز و قرآن مورد سفارش پیامبر (ص) و اهل بیت آن حضرت بوده و در میان این سه شب به شب بیست و سوم تاکید بیشتری شده است؛ چنانکه شخصی از پیامبر پرسید: منزل ما از مدینه دور است یک شب را معین کن تا به شهر بیایم. حضرت فرمود: شب بیست و سوم به مدینه داخل شو. (وسائل شیعه ج 3 ص 307)

 

امام صادق (ص) در حالی که بیمار بودند خواستند شب بیست و سوم ایشان را به مسجد ببرند (بحارالانوار ج 95 ص 169)

 

حضرت زهرا (س) در این شب با پاشیدن آب به صورت بچه ها مانع خواب آنها می شدند. (بحارالانوار ج 84 ص 10)

 

همچنين در روایات آمده که دهه آخر رمضان پیامبر بستر خواب خود را جمع نموده و 10 شب را احیا می کرد. (تفسیر مجمع البیان)