اقتصاد دانش‌بنیان، جایگزین اقتصاد نفتی

به گزارش گروه اقتصادی «خبرگزاری دانشجو»، دیدار رهبر انقلاب با اساتید دانشگاه‌ها در حسینیه‌ی امام خمینی از جمله دیدارهای ثابت ماه رمضان‌ها در بیش از یك دهه‌ی گذشته بوده است. دیداری كه به گفته‌ی رهبر انقلاب اولین دلیل آن، نشان دادن احترام به مقام علم و عالم و استاد است. به این بهانه در گفت‌وگویی با دكتر محمد مهدی زاهدی، وزیر سابق علوم و استاد دانشگاه تربیت مدرس به بررسی وضعیت توسعه‌ی علمی كشور، دلایل و الزامات آن پرداختیم. دكتر زاهدی همچنین از نظر رهبر انقلاب درباره‌ی طرح انفكاك آموزش پزشكی از وزرات بهداشت و تأكیدات ایشان درباره‌ی مرجعیت ISI گفت.

 

برای این‌كه به این سؤال جواب دهم باید به برخی آمارها در این زمینه اشاره كنم. یكی از شاخص‌های اصلی در زمینه‌ی تولید علم، جمعیت علمی كشور است كه بدون لحاظ آن، رشد تولید علم اتفاق نخواهد افتاد. امروزه فقط تعداد دانشجویان در حال تحصیل ما به حدود ۱. ۴ میلیون نفر رسیده است. شاخص دیگر در این زمینه ضریب نفوذ مراكز آموزش عالی در مناطق مختلف كشور است كه بحمدالله شاهد هستیم حدود ۲۵۰۰ واحد آموزش عالی در سطح كشور وجود دارد و تقریباً در تمام شهرهای بالای پنجاه هزار نفر جمعیت این مراكز دایر گردیده‌اند.

 

شاخص بعدی تعداد اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مراكز آموزش عالی است كه امروز به بیش از ۷۰ هزار عضو رسیده است. همچنین در زمینه‌ی دایر كردن مقاطع تحصیلات تخصصی تكمیلی و دوره‌های دكتری رشد چشم‌گیری داشتیم و امروزه كمتر رشته‌ای وجود دارد كه این امكان برای آن در داخل كشور وجود نداشته باشد.

 

شاخص دیگر، سهم ایران در تولید علم جهانی است كه به میزان قابل ملاحظه‌ای رشد داشته و امروز به میزان 1.2 درصد علم جهانی رسیده است. ما در سال گذشته بیش از ۱۰۰ هزار مقاله‌ی علمی تولید كرده‌ایم و تنها ۲۳۰۰۰ مقاله در پایگاه استنادی ISI از كشور ما ثبت شده است. مراكز بین‌المللی برای محاسبه‌ی میزان رشد كشورها تولیدات علمی ۳۰ سال گذشته‌ی آنها (از سال ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۰ میلادی) را به دو دوره‌ی ۱۵ ساله تقسیم كرده و بین دوره‌ی دوم و دوره‌ی نخست یك نسبت برقرار می‌كنند. آنها این نسبت را به صورت كشوری، منطقه‌ای و جهانی هم محاسبه كرده‌اند. نكته‌ی قابل توجه آن است كه نسبت رشد علم دوره‌ی دوم به دوره‌ی نخست در كشور ما بیش از ۱۱ برابر متوسط نسبت رشد جهانی است.

 

طبق این آمار بیشترین شیب رشد تولید علم متعلق به ما بوده است و بعد از ما تركیه با نسبت رشد 5 برابری در مقایسه با متوسط رشد جهانی در رتبه‌ی دوم قرار دارد. یعنی میزان رشد تولید علم در كشور ما دو برابر كشوری كه در رتبه‌ی بعد از خودمان قرار دارد است.

نكته‌ی قابل توجه آن است كه نسبت رشد علم دوره‌ی دوم به دوره‌ی نخست در كشور ما بیش از ۱۱ برابر متوسط نسبت رشد جهانی است. طبق این آمار بیشترین شیب رشد تولید علم متعلق به ما بوده است و بعد از ما تركیه با نسبت رشد 5 برابری در مقایسه با متوسط رشد جهانی در رتبه‌ی دوم قرار دارد.

این میزان رشد در حالی  است كه ما تا سی و چند سال پیش تنها حدود ۱۷۰ هزار نفر دانشجو داشتیم، تعداد واحدهای آموزش عالی ما كمتر از ۵۰ واحد بود، مراكز آموزش عالی ما تنها در برخی از مراكز استان‌ها دایر بودند، تعداد اعضای هیئت علمی ما حدود ۵ هزار نفر بود، دوره‌های تحصیلات تكمیلی در تعداد معدودی رشته و شاید به تعداد انگشتان دست برگزار می‌شد و تعداد مقالات علمی ما در سال كمتر از ۵۰۰ مقاله بود.

 

بنابراین آمارها به خوبی نشان می‌دهند سرمایه‌گذاری‌هایی كه در این سال‌ها در مقوله‌ی تولید علم شده به ثمر نشسته است. در بسیاری از رشته‌ها از جمله در ریاضی ما در جهان مقام‌های تك رقمی داریم. در چشم‌انداز ۲۰ ساله پیش‌بینی شده كه ایران در سال ۱۴۰۴ به مقام نخست تولید علم و فناوری در منطقه برسد. براساس آمار پایگاه استنادی ISI در حال حاضر ایران رتبه‌ی نوزدهم تولید علم در دنیا و تركیه رتبه‌ی هجدهم را دارا است.

 

عوامل زیادی وجود دارد؛ اولین عامل توجه دین مبین اسلام به دانش و عالمان است. رهنمودهایی شبیه این روایت كه «مدادالعلماء افضل من دماء الشهدا» در آموزه‌های اسلامی بسیار به چشم می‌خورد و هم حضرت امام رحمه‌الله و هم رهبر معظم انقلاب به عنوان راهبران حركت انقلاب اسلامی به این مسأله توجه زیادی داشته‌اند.

 

همچنین وقوع جنگ ۸ ساله گرچه به ظاهر اتفاق بدی بود، اما بركات زیادی برای ما به همراه آورد كه یكی از آنها این بود كه ما فهمیدیم باید در حوزه‌ی فناوری و تكنولوژی وابستگی‌مان را به حداقل ممكن برسانیم و به خصوص در ساخت تجهیزات دفاعی به خودكفایی برسیم. این امر موجب شد كه دانشگاه‌ها و مراكز تحقیقاتی ما در حوزه‌ی تولید فناوری و به تبع آن محصولات مورد نیاز اقدام كنند.

 

رهنمودهای كلی حضرت امام رحمه‌الله در آن دوران ما را تشویق به سرمایه‌گذاری در مقوله‌ی علم و فناوری كرد و اساساً كلید كار از همان دوران جنگ زده شد؛ اما به خاطر مسأله‌ی جنگ نمی‌توانستیم در حوزه‌های غیر مرتبط با مباحث دفاعی سرمایه‌گذاری كنیم. اما با اتمام جنگ، جهت سرمایه‌گذاری‌ها به سمت حوزه‌های دیگر هم سوق پیدا كرد. خسارات فراوان جنگ باعث شده بود تا نخستین اولویت دهه‌ی ۷۰ در كشور بازسازی و رساندن كشور به نقطه‌ی عادی باشد. و طبیعتاً برای این كار ما نیازمند كمك دانشگاه‌ها بودیم. اما با پیشرفت بازسازی‌ها و رفع آسیب‌دیدگی‌های به جامانده از جنگ، توانایی ما برای سرمایه‌گذاری در بخش علمی هم افزایش پیدا كرد.

 

تا این‌كه در سال‌های ۶۶ و ۶۷ در كشور تعدادی دوره‌های دكتری هم راه افتاد. كشور هم در این شرایط شروع به سرمایه‌گذاری‌های خاصی در این زمینه كرد و برای خرید تجهیزات مورد نیاز، تجهیز كتابخانه‌ها و اشتراك نشریات معتبر، بسترهای زیادی را فراهم كرد. این بسترسازی‌ها منجر به این شد كه سهم ما در تولید علم جهانی از ۳. ۰ درصد در سال ۸۴ به ۲. ۱ درصد در سال 90 برسد.

 

همچنین نگاهی به ابرقدرت‌های شرق و غرب این واقعیت را به خوبی به ما نشان داد كه عامل اصلی این قدرت، نه سرمایه‌ی اقتصادی، بلكه قدرت فناوری و علم است. دوران جنگ هشت ساله هم به ما آموخته بود كه ما بایستی در حوزه‌های علم و فناوری قوی باشیم و سرمایه‌ی اقتصادی كافی نیست. جالب است در اوایل جنگ كشور از نظر مالی مشكلی نداشت، اما وقتی می‌خواستیم تجهیزات نظامی بخریم حتی سیم خاردار هم به ما نمی‌فروختند.

 

این روحیه كه ما باید كشوری قدرتمند در علم بشویم و این قدرت علمی است كه می‌تواند برای ما قدرت، استقلال و امنیت به ارمغان بیاورد ما را در مناسبات جهانی به عنوان یك عامل كلیدی و تأثیرگذار بر گفتمان‌های بین‌المللی نشان داد. به همین خاطر است كه رهبر معظم انقلاب به این مباحث عنایت ویژه‌ای داشته و دارند و می‌فرمایند اقتصاد جهانی، اقتصاد مبتنی بر دانش است؛ یعنی ما اگر بخواهیم ثروتمند شویم، نفت برای ما ثروت نمی‌آفریند، بلكه دانش ثروت‌آفرین است. اقتصاد مبتنی بر دانش حرف اصلی را در آینده‌ای نه‌چندان دور می‌زند.

 

در غرب تقریباً از دهه‌ی ۶۰ میلادی، بحث ایجاد «پارك‌های علم و فناوری» و همین‌طور «مراكز رشد» را مطرح كردند كه اینها جایی باشند برای این‌كه علم و دانش به فناوری و صنعت تبدیل شود و به تولید انبوه دربیاید و نقش یك حلقه‌ی واسط بین دانش و صنعت را ایفا كنند كه ما از اینها به عنوان مراكز دانش‌بنیان یا شهرك‌های علمی – تحقیقاتی یا مراكز R&D یاد می‌كنیم كه این نامگذاری‌ها به تناسب شرایط گوناگون صورت می‌گیرد.

 

بحث اصلی این است كه ما چگونه دانش را تبدیل به صنعت و تولید انبوه كنیم؟ ما در كشورمان به این مسأله توجه جدی نكرده بودیم. یعنی اتفاقی كه شاید از حدود 15 سال پیش در ایران افتاد، در غرب از حدود ۵۰ سال پیش انجام شده بود و این مراكز را در آن‌جا فعال كرده بودند. اما ما به مركز دانش‌بنیان كمتر توجه كردیم، دلیلش هم شاید این باشد كه صنایع ما خیلی دانشگاه‌ها را تحویل نمی‌گرفتند و فكر می‌كردند این دانشی كه در دانشگاه‌ها است، همه‌اش تئوری است و به درد صنعت نمی‌خورد.

در دوره‌ی وزارتم، در مجلس زمینه‌سازی‌هایی شده بود كه حوزه‌ی آموزش پزشكی از وزارت بهداشت به وزارت علوم منتقل شود. من شنیده بودم كه حضرت آقا با این امر موافق نیستند، خدمت ایشان رسیدم و گفتم كه من به عنوان وزیر علوم با این تغییر موافق هستم، اما مهم نظر حضرتعالی است. ایشان فرمودند كه این تغییر به مصلحت نیست؛ چرا كه به ضرر مردم تمام می‌شود.

دلیل دیگرش هم این بود كه ما هنوز باور نكرده بودیم كه می‌شود یك اقتصادی را جدای از اقتصاد نفت تعریف كرد. اما از حدود ۱۵ سال پیش كم‌كم كشور به این مسأله توجه كرد و این مراكز، رشد بسیاری كردند و امروز تقریباً در تمام مراكز استان‌ها پارك علم و فناوری وجود دارد. خوشبختانه هم در مجلس و هم در برنامه‌ی پنجم و هم در دولت به حمایت از این مراكز رشد و حمایت از مخترعین و نوآوران توجه شده و امید است در پایان برنامه‌ی پنجم بتوانیم شاهد این باشیم كه بخش مناسبی از اقتصاد كشورمان مبتنی بر اقتصاد دانش بنیان باشد.

 

این مراكز و پارك‌های علم و فناوری دستاوردهای خیلی خوبی هم داشته است. اختراعات و تجهیزات زیادی در حوزه‌های دفاعی، فناوری‌های هوافضا، نانوتكنولوژی، سلول‌های بنیادی و دیگر حوزه‌های علمی داشته‌ایم. من یادم است در سال ۱۳۸۷ پارك علم و فناوری تبریز یك تراكتور هوشمندی را تعریف كرده بود كه همان موقع كشور آلمان با قیمت خیلی زیادی این فناوری را خرید.

 

در دوره‌ی وزارتم، در مجلس زمینه‌سازی‌هایی شده بود كه حوزه‌ی آموزش پزشكی از وزارت بهداشت به وزارت علوم منتقل شود. من شنیده بودم كه حضرت آقا با این امر موافق نیستند، خدمت ایشان رسیدم و گفتم كه من به عنوان وزیر علوم با این تغییر موافق هستم، اما مهم نظر حضرتعالی است. ایشان فرمودند كه این تغییر به مصلحت نیست؛ چرا كه به ضرر مردم تمام می‌شود. بحث ایشان این بود كه وقتی بیمارستانی صرفاً آموزشی باشد، تعداد پذیرش آن كم می‌شود، چون می‌خواهد تنوع بیمار داشته باشد و برایش كمیت بیماران مهم نیست. فرض كنید صد نفر بیایند دل درد داشته باشند خیلی اثری در توسعه‌ی علم ندارد، اما اگر دل دردهایی با دردهای جانبی دیگر باشد، تحقیق روی این بیماران در پیشرفت علمی مؤثر است. اما اگر بیمارستان‌های آموزشی از بیمارستان‌های فعلی جدا می‌شدند قطعاً تعداد پذیرش بیماران كم می‌شد و این امر به ضرر مردم بود.

 

همچنین ایشان انتقادات زیادی داشتند بر مسأله‌ی آی اس آی و این‌كه چرا باید بیگانگان ما را از نظر علمی مورد ارزیابی قرار دهند و بعد این ارزیابی‌شان باعث تعیین جهت‌گیری تولید علم دانشمندان ما باشد. در آن زمان برنامه‌ای به مجلس شورای اسلامی وقت داده شد كه كار فشرده‌ای برای آن انجام شده بود كه نهایتاً منجر به ایجاد پایگاه استنادی جهان اسلام یا همان «آی اس سی» گردید.