رد پاي خرمشهر در لابلا ي كتاب ها

محسن فراهاني:

در طول سال هاي جنگ و بعد از آن، آثار متنوعي در حوزه دفاع مقدس به چاپ رسيد كه به توصيف، تحليل، نقل و نقد اين حوادث پرداخته اند. اين كتاب ها در حوزه هاي متنوع سياسي، نظامي، اجتماعي، ادبي و ... ابعاد و زواياي هشت سال دفاع مقدس، مقاومت ها، و يراني ها و پيامدهاي آن را مورد توجه قرار داده اند.

آمارهاي غير رسمي حكايت از آن دارد كه از لحظات اوليه وقوع جنگ بين سال 59 تا شهريور 85 حدود 7 هزار عنوان كتاب درباره جنگ چاپ و منتشر شده است كه با احتساب غير مرتبط بودن برخي از اين آثار باموضوع جنگ و بر اساس آمارهاي موجود از جشنواره ربع قرن كتاب دفاع مقدس مي توان گفت حداقل 6 هزار عنوان از كتاب هاي منتشر شده باموضوع دفاع مقدس ارتباطي تنگاتنگ دارند. بنابراين درچنين شرايطي نياز است تا پژوهشگران و محققان اهتمام بيشتر ي به حوزه نشر كتاب هاي دفاع مقدس داشته باشند.

البته با اين وجود هستند پژوهشگراني كه توجه ويژه اي به اين مقوله داشته و دارند.

«كتاب شناسي خرمشهر» عنوان كتابي است كه به تازگي با تحقيق و تدوين محمد جواد جزيني و به سفارش اداره كل مطالعات و تحقيقات بنياد شهيد و امور ايثارگران در شمارگان 3000 نسخه و 290 صفحه از سوي نشر شاهد به بازار عرضه شده است.

جزيني كه آثاري چون «آب، باد، آتش»، «فصل خوش انتظار»، «الفباي داستان نويسي»، «گلستان آتش» را دركارنامه اش دارد، اين روزها در تدارك است تا كتاب هاي «زنان نويسنده جنگ» با تحليل تاريخي كارنامه نشر 500 مولف زن در حوزه دفاع مقدس از سال هاي 59 تا 85 و «تاريخ تحليلي رمان جنگ» بررسي كارنامه 27 ساله زمان هاي توليد شده جنگ، راچاپ و منتشر كند كه حكايت ار اهتمام حدي اين نويسنده به تحقيق و پژوهش در حوزه نشر كتاب هاي دفاع مقدس دارد.

خرمشهر از نخستين شهرهايي بود كه در معرض حمله دشمن قرار گرفت. به همين دليل وقايع اين شهر به نوعي سرآغاز تاريخ به حساب مي آيد.

حماسه هاي پرشور مقاومت مردمي براي ايستادگي در برابر دشمن، اشغال و در نهايت باز پس گيري آن، خرمشهر را به پايتخت و مركز جنگ تبديل كرد؛ از اين رو اهميت نظامي، مقاومت هاي مردمي و فتح پيروزمندانه اش باعث شده تا در اغلب كتاب هاي جنگ نام و يادي ازخرمشهر شود، اما ملاك كتاب شناسي در اين كتاب، آثاري هستند كه هم و يا حداقل يك چهارم آن به خرمشهر اختصاص داشته باشد كه با رعايت اين شرط در اين بررسي 540 عنوان كتاب درباره خرمشهر مورد بررسي قرار گرفته است.

البته در طول اين سال ها نهادها و مراكز فرهنگي و انتشاراتي گوناگون، آثاري اعم از مجموعه داستان، رمان، مقاله و شعر ... را به مناسبت سالگرد فتح خرمشهر منتشر كرده اند كه بسياري از ان آثار ارتباط معناداري باموضوع پژوهش نداشته اند. به همين دليل عنوان كتاب با وجود ذكر نام «خرمشهر» روي جلد و يا شناسنامه كتاب، از فهرست اين كتاب شناسي حذف شده است.

برخي عناوين كتاب هاي موضوع اين پژوهش، در چند نوبت چاپ در يك يا چند واحد انتشاراتي نوبت چاپ را «اول» قيد كرده اند كه دراين پژوهش تنها به ذكر نمونه اول بسنده شده است. مطالب كتاب در سه فصل تدوين و ارائه شده است كه فصل اول آن به موضوع «تحليل محتواي كارنامه نشر» پرداخته است.

جزيني در ابتداي اين فصل با اشاره به اهميت خرمشهر در دوران دفاع مقدس و موقعيت حساس آن از لحاظ جغرافيايي، تاريخچه اي را از خرمشهر ازدوران هخامنشيان تاكنون ذكر كرده و درعين حال به توجه ويژه صدام حسين به اسم اين شهر براي تصرف خرمشهر و آغاز جنگ هشت ساله به بهانه اشغال اين شهر اشاره كرده است.

اطلاعات ارائه شده دركتاب نشان مي دهد، نخستين كتاب منتشر شده درباره خرمشهر كتاب «يادواره دو مجاهد شهيد در جنگ تحميلي با كفار بعثي شهيد احمد سليماني و شهيد مجيد سليماني» است كه در شهر قم در سال 59 با در  برداشتن زندگي نامه و وصيت نامه هاي دو برادر در چهل صفحه منتشر شده است.

ادبيات داستاني ازپركارترين قالب هاي نگارشي در حوزه كتاب خرمشهر است. موضوعاتي چون مقاومت شهري، مظلوميت مردم غير نظامي، آوارگي ها، مقاومت هاي مردم اين شهر  و تلاش جمعي مردم براي آزادسازي دوباره خرمشهر روي آورده است. او در كتاب «روزهاي مقاومت در خرمشهر» به درگيري هاي مردم با دشمن، حمله تانك ها و خارج كردن زنان و كودكان از ميان آتش دشمن پرداخته است.

قاضي ربيجاوي در مجموعه داستان«خاطر استيك سرباز» قاسمعلي فراست در مجموعه داستان «خانه جديد» غلامرضا عيدان دركتاب «شبي تا صبح»، هادي خرمايي در مجموعه داستان «عشق را بيرون مي كنند»، فاطمه حسن وند در مجموعه داستان هاي «فردا» و «در پادگان دژ»، كاوه بهمن در رمان «جنگي كه بود» از نويسندگاني هستند كه از سال هاي اغازين جنگ تحميلي داستان هايي را درباره خرمشهر نوشتند.

بسياري ازآثار نوشته شده در باره خرمشهر نيز به تحليل نظامي جنگ پرداخته كه توصيف و شرح عمليات و تحليل نظامي رامورد توجه قرار داده اند.

همه اين كتاب ها توسط تهادهاي نظامي مانند سپاه و ارتش تاليف شده است كه از آن جمله مي توان به «خونين شهر تا خرمشهر» و «خرمشهر تا فاو» نوشته محمد دروديان، «پابه پاي باران» از مرتضي سرهنگي و هدايت الله بهبودي، «آخرين گزارش» نوشته ياسر هشترودي و ... اشاره كرد.

پركارترين قالب ها با تلاش نوشتاري درباره خرمشهر به كتاب هاي خاطره اختصاص داردكه همواره اين گونه كتاب ها با تلاش در زنده نگاه داشتن حوادث جنگ و نقل مستقيم آن از زبان تلاشگران عرصه مقاومت جزء پرعنوان ترين آثار محسوب مي شود.«روزگاران» خاطرات پريشان از زنان خرمشهر،«عبور ار آخرين خاكريز» خاطرات يك پزشك اسير عراقي و «خاطرات دشمنان متجاوز از خرمشهر» از جمله كتاب هايي است كه جزيني در فصل اول آنها را مورد توجه قرار داده است.

او در عين حال از ساير نوسيندگان اين عرصه نيز ياد كرده است.

«اطلس ها وراهنماها»، «حوزه كودك و نوجوان» و «شعر» گروه هاي ديگري هستند كه مولف درفصل اول با اشاره به برخي از كتاب هايمهم اين گروه ها در باره خرمشهر از آنها ياد كرده است.

فصل دوم كتاب «سالشمار تحليلي كتاب خرمشهر» نام گرفته است. بر طبق پژوهش هاي مولف وبه شهادت همه كتاب شناسي هاي تخصصي موجود درباره جنگ، نخستين كتاب هاي با موضوع دفاع مقدس در همان ماه هاي آغازين اين جنگ (نيمه دوم سال 1359) منتشر شده است.

در اين سال 13 عنوان كتاب جنگ به چاپ رسيد كه دو عنوان از اين كتاب ها «يادواره دو مجاهد شهيد درجنگ تحميلي» و «قصه هايي از جبهه جنگ» به موضوع خرمشهر اختصاص دارد.

جزيني در فصل دوم تحليل محتوايي كارنامه نشر و كناب شناسي خرمشهر را معرفي كرده است كه در ساير كتاب شناسي هاي ديگر به چاپ رسيده از دفاع مقدس كمتر به محتواي هر اثر به طور مجزا توجه شده است.

فصل سوم و پاياني كتاب نيز كتاب شناسي موضوعي خرمشهر را از شهريور 1359 تا شهريور 1385 مورد توجه قرار داده است.

در اين فصل كارنامه بيست و شش  سال حوزه نشر كتاب هاي دفاع مقدس د رقالب موضوعات گوناگون شامل راهنما، تحليل هاي نظامي، تحليل سياسي و گزارش ها، طنز، داستان، رمان، شعر، نمايشنامه و فيلم نامه، تحليل ادبي، يادواره ها، خاطره، كودكان و نوجوانان و قطعات ادبي تفسيم بندي شده و در هر بخش مشخصات كامل كتاب شناسي هركتاب آورده شده ست.

مولف در تهيه و  تدوين اين كتاب از شش منبع كتاب شناسي دفاع مقدس بهره گرفته است.

به هر حال در پژوهش حاضر ممكن است، نمونه هايي هم از قلم افتاده باشد كه امكان دارد مربوط به كتاب هاي منتشر شده در اوايل دهه 60 باشد، چراكه در آن سال ها شيوه هاي ثبت آثار مكتوب، ساختار منسجم و دقيقي نداشته است.