بازگشت ستاد فناوری‌های نرم به ریل ضابطه‌محوری/ ستاد اجازه توقف نوآوری را نمی‌دهد

سید مهدی شریفی، دبیر ستاد توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم معاونت علمی ریاست جمهوری در گفت‌و‌گو با خبرنگار دانش و فناوری خبرگزاری دانشجو، در تشریح اقدامات هفت تا هشت ماهه گذشته ستاد، مهم‌ترین دستاورد این دوره را «بازسازی انحرافات و اعوجاج‌های شکل‌گرفته در مسیر حمایت از صنایع خلاق» معرفی کرد؛ اقداماتی که به تعبیر او تنها با «لطف و عنایت الهی» و در سایه تأکیدات جدی رئیس‌جمهور بر اصلاح سازوکار‌های حمایتی ممکن شد.

به گفته دبیر ستاد، این تغییرات به معنای نفی شایستگی‌ها نیست، بلکه اقتضا می‌کند هر نوع حمایت، از یک منظومه کارشناسی و منطقی عبور کند و «حجیت عقلانی» داشته باشد. او گفت: از ابتدا اعلام کردیم هر توصیه‌ای که به سمت ما بیاید، در نگاه اول کنار گذاشته می‌شود. هر درخواست باید از دالان معیار‌ها و شاخص‌ها عبور کند. حمایت وقتی اعتبار دارد که پشتوانه عقلانی و کارشناسی داشته باشد.

شریفی توضیح داد که شاخص‌های دقیق برای حوزه‌هایی مانند بازی‌های ویدئویی، اسباب‌بازی، انیمیشن و همچنین حوزه عمومی سایر صنایع خلاق، بر اساس نظرات نخبگان و تجربه‌های پخته فعالان این عرصه احصاء شده است تا ارزیابی‌ها از مسیر معیار‌های روشن انجام گیرد.

مظلومیت فناوری‌های نرم و تلاش برای بهره‌مندی از حمایت‌های دانش‌بنیانی

دبیر ستاد با اشاره به «نگاه مظلومانه» به فناوری‌های نرم در کشور گفت: این حوزه‌ها از بسیاری از حمایت‌های قانونی که برای فناوری‌های سخت در نظر گرفته شده، محروم بوده‌اند. تلاش کرده‌ایم با همکاری معاونت علمی و برخی اصلاحات قانونی، امکان بهره‌مندی صنایع فرهنگی و خلاق از حمایت‌های دانش‌بنیانی فراهم شود.»

او تأکید کرد که اولویت‌دهی کنونی ستاد به حوزه‌هایی نظیر بازی، اسباب‌بازی و انیمیشن، نه سلیقه‌ای، بلکه مبتنی بر دو مبنای اصلی است در ابتدا  توقعات قانون‌گذار و اسناد بالادستی و حجم بالای ذی‌نفعان اجتماعی است.

شریفی با اشاره به وجود ۳۵ میلیون گیمر در کشور و وضعیت مشابه در حوزه اسباب‌بازی گفت: نمی‌توانیم نسبت به این حجم عظیم ذی‌نفع بی‌تفاوت باشیم. این حوزه‌ها مستقیماً بر سبک زندگی و هویت نسل آینده اثر می‌گذارند.»

سند شورای عالی انقلاب فرهنگی و مأموریت هماهنگ‌کنندگی ستاد

او درباره سند محول‌شده از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی توضیح داد که این طرح در شرایطی به ستاد سپرده شد که یکی از مهم‌ترین وظایف ستاد، ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های متعدد فرهنگی است: «ستاد فناوری‌های نرم قرار نیست وارد وظایف اجرایی وزارتخانه‌ها شود، اما به دلیل تکثر دستگاه‌های فرهنگی، ناچاریم میان آنها هماهنگی ساختاری و برنامه‌ریزی جدی ایجاد کنیم.»

به گفته او، با هماهنگی دفتر معاون اول رئیس‌جمهور مقرر شده است هر چالش جدی میان‌دستگاهی که مانع اجرای سند یا توسعه صنایع خلاق شود، به این مقام گزارش شود تا از سطحی بالاتر برای حل آن اقدام گردد.

شریفی افزود که جلسات متعددی میان دستگاه‌ها برگزار شده؛ اما بخشی از مشکلات همچنان پابرجاست. او به‌طور مشخص به جلسه هفته گذشته اشاره کرد که با وجود برنامه‌ریزی کامل، «وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی» و «وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» در آن حضور نیافتند؛ موضوعی که از نگاه او نشانه‌ای روشن از «جزیره‌ای عمل کردن دستگاه‌ها» است.

ضرورت هماهنگی بدون سرکوب خلاقیت

دبیر ستاد با تأکید بر اینکه هماهنگی میان دستگاه‌ها نباید منجر به محدود کردن نوآوری شود، گفت: ستاد اجازه نخواهد داد عقیم‌گران خلاقیت ترمز حرکت صنایع خلاق را بکشند. گاهی نگاه‌های دولتی مانع پیشتازی می‌شوند، اما ما نمی‌گذاریم این اتفاق بیفتد.

او در ادامه افزود: خانه‌های خلاق و شرکت‌های خلاق در سال‌های گذشته بدون منطق درست و با مجوزدهی‌های گاه بی‌ضابطه رشد کرده‌اند. این وضعیت نیازمند یک جراحی است؛ جراحی‌ای که شاید خونریزی داشته باشد، اما ناگزیر است تا یک منطق راهبردی، عقلانی و قابل دفاع شکل بگیرد.

تکمیل مدل‌های حمایتی و پیگیری اجرای اسناد بالادستی

شریفی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به انواع مدل‌های تأمین مالی، حضور بخش خصوصی، بانک‌ها، صندوق‌های پژوهش و فناوری و مجموعه‌های CVC را برای توسعه صنایع خلاق ضروری دانست. او تأکید کرد که ستاد به جای ارائه حمایت مستقیم به دستگاه‌ها، تصمیم گرفته است خدمات خود را از طریق واحد‌های خلاق ارائه دهد؛ اقدامی که به گفته او «معنی واقعی هم‌افزایی» را ایجاد می‌کند.

شریفی در ادامه تأکید کرد که مسیر صنایع خلاق ایران «در حال اصلاح اساسی» است و فناوری‌های نرم باید جایگاه واقعی خود را در اقتصاد، فرهنگ و حکمرانی کشور بازیابند.

او افزود: ستاد مکلف است میان همه ارکان صنایع خلاق هارمونی ایجاد کند تا قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران از دل همین هارمونی برآید.

دبیر ستاد به چالش‌های موجود در نظام مدیریت این حوزه اشاره کرد و گفت: بخش بزرگی از شرکت‌های فعال در حوزه صنایع خلاق، در نتیجه فقدان هماهنگی، به صورت جزیره‌ای فعالیت می‌کنند. این وضعیت نشان می‌دهد که در عرصه قانونی، ایجاد هماهنگی بین ارکان مختلف صنایع خلاق بر عهده چه نهادی است.

شریفی توضیح داد که هیچ دستگاهی که متولی بخشی از ارکان صنایع خلاق است، نمی‌تواند ادعای مدیریت کل این حوزه را داشته باشد، اما وظیفه ستاد فناوری‌های نرم معاونت علمی، حمایت جدی و ایجاد هماهنگی بین تمام ارکان است. هدف این هماهنگی، نزدیک کردن ارکان مختلف به یکدیگر و ایجاد یک منطق مشترک برای پیشبرد اهداف فناوری‌های نرم کشور است، به گونه‌ای که نهایتاً به ایجاد یک هارمونی مناسب و تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران منجر شود.

وی افزود که ستاد فناوری‌های نرم موظف به تنظیم‌گری میان ارکان و دستگاه‌ها است تا این هارمونی و هماهنگی در اکوسیستم صنایع خلاق ایجاد شود و فعالیت‌های جزیره‌ای که مورد تایید نیستند، سامان یابند.

تضمین شکوفایی خلاقیت؛ ستاد اجازه توقف نوآوری را نمی‌دهد

شریفی تاکید کرد که ایجاد هماهنگی به معنای سرکوب خلاقیت نیست و ستاد اجازه نمی‌دهد جریان‌های خلاقانه عقیم شوند یا حرکت پیشتازانه صنایع خلاق متوقف گردد.

وی همچنین به مشکلات ناشی از صدور مجوز‌های غیرمنطقی اشاره کرد و گفت: «در گذشته، خانه‌ها و شرکت‌های خلاق بدون رعایت یک منطق مشخص و نظام‌مند رشد کردند و این رشد قارچ‌گونه باعث ایجاد خلأ مدیریتی شد. ما نمی‌توانیم این واحد‌ها را در بی‌اعتنایی رها کنیم، هرچند اصلاح و سامان‌دهی این وضعیت ممکن است با اصطکاک و «جراحی همراه با خونریزی» همراه باشد.

در حوزه بخش خصوصی، شریفی توضیح داد که نقش سرمایه‌گذاری و مشارکت بخش خصوصی در توسعه صنایع خلاق بسیار حیاتی است.

وی افزود که شرکت‌ها و خانه‌های خلاق، علی‌رغم خصوصی بودن، در بسیاری موارد از حمایت‌های دولتی بهره‌مند هستند. به عنوان مثال، بانک‌ها مانند بانک پاسارگاد صندوق‌های پژوهش و صندوق‌های خطرپذیر راه‌اندازی کرده‌اند که علاوه بر سرمایه‌گذاری، ریسک طرح‌های نوآورانه را نیز بر عهده می‌گیرند. همچنین، شرکت‌های بزرگی مانند هلدینگ خلیج فارس با ایجاد شرکت‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر (CVC)، وارد حوزه انرژی و سرمایه‌گذاری در بخش‌های خلاق شده‌اند.

شریفی مدل‌های حمایت از صنایع خلاق را به سه دسته اصلی تقسیم کرد: حمایت مبتنی بر پاداش، حمایت مبتنی بر سود و منفعت، حمایت خیریه‌ای.

وی توضیح داد که ستاد فناوری‌های نرم در سه محور اصلی فعالیت می‌کند تا زیست‌بوم صنایع خلاق تقویت شود  کمک زیرساختی و پشتیبانی عملیاتی به شرکت‌ها و خانه‌های خلاق و شبکه‌سازی اکوسیستم خلاق و ایجاد ارتباط موثر بین واحد‌های خلاق، دستگاه‌های دولتی و بخش خصوصی؛ تامین مالی و حمایت مستمر شامل کمک به صادرات، حمایت مالی و ارائه خدمات عملیاتی به واحد‌های شاخص است.

شریفی تاکید کرد که تفاوت فعالیت ستاد با رویداد‌ها و برنامه‌های مشابه، تمرکز بر هم‌رسانی واحد‌های خلاق با نیاز‌های اصلی صنایع کشور و ایجاد پایگاه دائمی برای پیگیری مطالبات است، نه صرفاً برنامه‌های موقت یا نمایشی. این رویکرد، به ویژه در بازار داخلی، امکان نظارت و حمایت مستمر را فراهم می‌آورد و زمینه را برای حضور موفق در بازار‌های صادراتی نیز آماده می‌کند.

وی تصریح کرد که هدف ستاد فناوری‌های نرم ایجاد هماهنگی و حمایت واقعی از اکوسیستم خلاق کشور، بدون سرکوب خلاقیت، و تقویت بخش خصوصی در چارچوب یک منطق راهبردی و عقلانی است تا زمینه رشد خلاقیت و توسعه پایدار فناوری‌های نرم در ایران فراهم شود.

دبیر ستاد بر چهار محور اصلی فعالیت بر اساس سیاست‌گذاری، نهادسازی، شبکه‌سازی و حمایت تاکید کرد و گفت: این ستاد در برنامه‌های حمایتی اخیر خود تلاش داشته از طریق اقدامات ویژه تامین مالی مانند کمک به صادرات و توسعه شبکه اکوسیستم صنایع خلاق، نقش مؤثری در ارتباط واحد‌های خلاق و دانش‌بنیان با نیاز‌های اصلی صنایع خلاق کشور ایفا کند؛ ویژگی متمایز رویداد‌های ستاد، همرسانی واحد‌های خلاق دانش‌بنیان با تقاضای واقعی صنایع کشور است.

در حالی که برخی رویداد‌های مشابه با عدم استقبال رو‌به‌رو شده‌اند و نتوانسته‌اند خدمات موثر ارائه دهند، ستاد با تکیه بر قانون و تفاهم‌نامه‌های نهادی با وزارتخانه‌ها و نهاد‌های کلیدی از جمله وزارت علوم، پارک‌های فناوری و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، حمایت خود را نه به صورت مستقیم بلکه از طریق واحد‌ها و شرکت‌های خلاق انجام می‌دهد تا منابع و امکانات به آنها برسد و خدمات متناسب برای دستگاه‌های مخاطب فراهم آید.

در این میان، خانه‌های خلاق به عنوان پایگاه دائمی پیگیری مطالبات و حمایت‌ها، نقش مهمی در ارایه حمایت واقعی و شبکه‌سازی ایفا می‌کند و تلاش می‌شود این نقش نه مقطعی بلکه مستمر باشد. برای مثال، حتی در بازار داخلی صنایع خلاق پیگیری مستمر حمایت‌ها صورت می‌گیرد و در برخی موارد، بحث صادراتی از طریق مراکز مرتبط معاونت دنبال می‌شود تا شرکت‌های خلاق دانش‌بنیان بتوانند به بنگاه‌های اقتصادی پایدار تبدیل شوند.

توسعه صنایع خلاق در گرو تغییر باور مسئولان و تقویت سرمایه اجتماعی کشور

یکی از موانع جدی حوزه شرکت‌های خلاق و دانش‌بنیان، تمرکز بیش از حد نگاه‌ها بر فناوری‌های سخت است. معاونت علمی، با همکاری ویژه معاونت سیاست‌گذاری، در تلاش است تا نگاه قانونگذار را به فناوری‌های نرم تغییر دهد؛ فناوری‌هایی که با تغییر نگرش و رفتار در جامعه می‌توانند نقش کلیدی در رشد صنایع خلاق ایفا کنند. برای رفع این خلاء، مسیر سه مرحله‌ای برای فرآیند دانش‌بنیانی برخی شرکت‌های خلاق مشخص شده تا حمایت‌های گسترده‌تری مشمول حال آنها گردد.

بزرگ‌ترین چالش توسعه صنایع خلاق کشور، نوع نگاه اموال‌محور و تجهیزات‌محور مدیران به فناوری‌هاست. تمرکز بر تجهیزات، تکنولوژی‌های برتر و فناوری‌های عالمگیر، موجب غفلت از ضرورت تغییر گفتمان ذهنی و فرهنگی جامعه از طریق فناوری‌های نرم و صنایع خلاق شده است؛ مگر نه آنکه در آزمون‌های ملی و اجتماعی، سرمایه اجتماعی کشور مقابل تهدیدات ایستاده و این سرمایه، بیش از تجهیزات، در هویت و اندیشه شکل گرفته است؛ بنابراین تقویت صنایع فرهنگی برای خلق هویت ویژه و گفتمان‌سازی ذهنی و اندیشه‌ای باید در رده نخست حمایت‌ها قرار گیرد و رسانه‌ها نیز در این مسیر نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

در رابطه با چشم‌انداز آینده، پیش‌بینی می‌شود طی پنج سال آتی شرکت‌های خلاق کشور با دریافت حمایت‌های اختصاصی از ستاد و خانه‌های خلاق، جایگاه خود را مستحکم‌تر کنند. همچنین طبق سامانه ثبت شرکت‌های خلاق و خانه‌های خلاق و رویه قانونی مشخص‌شده، کلیه فعالان حوزه می‌توانند از امکانات این نهاد‌ها بهره‌مند شوند.

در پاسخ به مطالبه جدی شورای عالی انقلاب فرهنگی و اجرای سند مربوطه، کنفرانس نوآوری اجتماعی برپا شده است. علی‌رغم غفلت گذشته نسبت به فناوری‌های نرم، تا کنون ۳۸۰ طرح به ستاد ارسال شده که در حال داوری است و پیش‌بینی می‌شود اردیبهشت آینده رویداد بزرگی با محوریت این طرح‌ها در دانشگاه تهران برگزار گردد. همچنین نمایشگاه صنایع خلاق کشور در دهه فجر امسال به عنوان یک نقطه تجمع همه فعالان حوزه برگزار خواهد شد تا بستری مناسب برای هم‌افزایی فعالان صنایع خلاق باشد.

رویداد مانوین ۲ امسال با تکیه بر همرنگی، هم‌داستانی و قرار گرفتن همه صنایع خلاق کشور کنار یکدیگر انتخاب شده تا روایتگر انسجام و رشد جامعه خلاق ایران باشد.