شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی؛ پرچمدار دیپلماسی علمی و روایتگر اقتدار دانش‌بنیان ایران

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو؛ در عصر حاضر که علم، فناوری و نوآوری به مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت کشور‌ها تبدیل شده‌اند، مفهوم «دیپلماسی علمی» جایگاه ویژه‌ای در سیاست‌گذاری‌های کلان جهان یافته است. کشور‌هایی که بتوانند ظرفیت‌های علمی و دانشگاهی خود را به ابزاری برای توسعه همکاری‌های بین‌المللی، افزایش نفوذ فرهنگی و ارتقای قدرت نرم تبدیل کنند، سهم بیشتری در شکل‌دهی به آینده جهان خواهند داشت. در این میان، شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی، رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی و از چهره‌های برجسته علمی کشور، از جمله اندیشمندانی بود که هرچند کمتر از واژه دیپلماسی علمی استفاده می‌کرد، اما بخش مهمی از اندیشه، مدیریت و فعالیت‌های او در همین چارچوب قابل تحلیل و تبیین است.

دکتر طهرانچی از معدود مدیران دانشگاهی کشور بود که علم را صرفاً در قالب آموزش، پژوهش یا انتشار مقالات علمی تعریف نمی‌کرد. او معتقد بود علم باید به قدرت تبدیل شود؛ قدرتی که بتواند مسیر توسعه کشور را هموار کند، اقتدار ملی را افزایش دهد و جایگاه ایران را در معادلات منطقه‌ای و جهانی ارتقا بخشد. از نگاه وی، دانشگاه تنها یک نهاد آموزشی نبود، بلکه یکی از مهم‌ترین ارکان تولید قدرت ملی محسوب می‌شد.

علم؛ زبان مشترک ملت‌ها

شهید طهرانچی باور داشت که علم، فراتر از مرز‌های سیاسی، زبانی جهانی است که می‌تواند ملت‌ها را به یکدیگر نزدیک کند. او بار‌ها در سخنرانی‌های خود بر این نکته تأکید کرده بود که دانشمندان و دانشگاه‌ها می‌توانند نقش مهمی در ایجاد پل‌های ارتباطی میان کشور‌ها ایفا کنند. به اعتقاد او، در جهانی که بسیاری از روابط سیاسی تحت تأثیر تنش‌ها و رقابت‌های بین‌المللی قرار دارد، همکاری‌های علمی می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌و‌گو، اعتمادسازی و تعاملات پایدار باشد.

وی دانشگاه را یکی از مهم‌ترین بازیگران عرصه بین‌المللی می‌دانست و معتقد بود که دانشگاه‌های ایرانی باید با حفظ هویت و استقلال خود، حضوری فعال در شبکه جهانی علم داشته باشند. این نگاه، جوهره اصلی دیپلماسی علمی در جهان امروز به شمار می‌رود.

اقتدار علمی؛ پایه اصلی قدرت ملی

یکی از مهم‌ترین محور‌های اندیشه شهید طهرانچی، پیوند میان علم و اقتدار ملی بود. او همواره تأکید داشت که در دنیای جدید، قدرت کشور‌ها بیش از هر زمان دیگری به توان علمی و فناوری آنها وابسته است. به باور وی، کشوری که بتواند دانش تولید کند، فناوری‌های راهبردی را توسعه دهد و نوآوری را به ثروت و قدرت تبدیل کند، در عرصه سیاست خارجی نیز از جایگاه بالاتری برخوردار خواهد بود.

شهید طهرانچی معتقد بود که اقتدار سیاسی، اقتصادی و حتی فرهنگی بدون پشتوانه علمی پایدار نخواهد بود. از همین رو، سرمایه‌گذاری در آموزش عالی، پژوهش‌های بنیادی، فناوری‌های پیشرفته و تربیت نیروی انسانی متخصص را از مهم‌ترین ضرورت‌های پیشرفت کشور می‌دانست. او بار‌ها هشدار داده بود که وابستگی علمی می‌تواند زمینه‌ساز وابستگی‌های گسترده‌تر اقتصادی و سیاسی شود و به همین دلیل بر تقویت زیرساخت‌های علمی داخلی تأکید ویژه داشت.

مرجعیت علمی؛ رؤیای بزرگ یک دانشمند

در منظومه فکری شهید طهرانچی، «مرجعیت علمی» جایگاهی ویژه داشت. او اعتقاد داشت که دانشگاه‌های کشور نباید تنها به دنبال افزایش آمار تولید مقاله باشند، بلکه باید به جایگاهی برسند که دیگران برای حل مسائل علمی، فناورانه و پژوهشی به آنها مراجعه کنند.

از نگاه او، مرجعیت علمی زمانی شکل می‌گیرد که یک کشور بتواند در حوزه‌های راهبردی دانش و فناوری، جریان‌ساز باشد و مسیر حرکت علمی جهان را تحت تأثیر قرار دهد. چنین جایگاهی نه تنها موجب افزایش اعتبار علمی کشور می‌شود، بلکه قدرت نرم و نفوذ بین‌المللی آن را نیز گسترش می‌دهد. شهید طهرانچی بار‌ها تأکید می‌کرد که ایران از ظرفیت‌های انسانی و علمی لازم برای دستیابی به مرجعیت علمی برخوردار است و دانشگاه‌ها باید با برنامه‌ریزی بلندمدت، این هدف را دنبال کنند.

دانشگاه آزاد اسلامی؛ از آموزش‌محوری تا حل مسئله

دوران مدیریت دکتر طهرانچی در دانشگاه آزاد اسلامی را می‌توان یکی از مهم‌ترین دوره‌های تحول این دانشگاه دانست. او تلاش کرد دانشگاه را از یک نهاد صرفاً آموزشی به نهادی مسئله‌محور، نوآور و اثرگذار در اقتصاد و جامعه تبدیل کند. در این مسیر، توسعه زیست‌بوم فناوری، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، راه‌اندازی سرا‌های نوآوری، گسترش فعالیت‌های پژوهشی کاربردی و ارتباط مؤثر با صنعت در دستور کار قرار گرفت. هدف اصلی این اقدامات، تبدیل دانشگاه به نهادی بود که بتواند مشکلات واقعی کشور را حل کند و در مسیر توسعه ملی نقش‌آفرینی کند. این رویکرد در واقع ترجمان عملی همان نگرش او به دیپلماسی علمی بود؛ یعنی علمی که بتواند اثرگذاری واقعی داشته باشد و به ابزاری برای ارتقای جایگاه کشور تبدیل شود.

استقلال علمی؛ شرط تعامل عزتمندانه با جهان

شهید طهرانچی در کنار حمایت از همکاری‌های علمی بین‌المللی، همواره بر استقلال علمی کشور تأکید می‌کرد. او معتقد بود تعامل با جهان ضرورتی انکارناپذیر است، اما این تعامل باید از موضع توانمندی و اقتدار صورت گیرد. به باور وی، کشوری که توان تولید علم و فناوری را در داخل نداشته باشد، در تعاملات بین‌المللی نیز جایگاه برابری نخواهد داشت. از این رو، استقلال علمی را نه به معنای انزوا، بلکه به معنای توانایی حضور مؤثر و عزتمندانه در عرصه جهانی تفسیر می‌کرد. این نگاه باعث شد که وی همزمان از توسعه ارتباطات علمی بین‌المللی و تقویت توان داخلی حمایت کند؛ رویکردی که امروز در ادبیات جهانی دیپلماسی علمی نیز مورد تأکید قرار دارد.

خیزش علمی جدید برای آینده ایران

شهید دکتر طهرانچی در سال‌های پایانی عمر خود بار‌ها از ضرورت یک «خیزش علمی جدید» سخن گفت. او معتقد بود جهان در حال ورود به عصر جدیدی از تحولات فناورانه است و کشور‌هایی که نتوانند خود را با این تحولات هماهنگ کنند، از رقابت جهانی عقب خواهند ماند. هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، فناوری‌های کوانتومی، علوم شناختی و فناوری‌های پیشرفته از جمله حوزه‌هایی بودند که وی بر اهمیت آنها تأکید می‌کرد. او معتقد بود ایران باید با تکیه بر استعداد‌های جوان، ظرفیت دانشگاه‌ها و توان علمی موجود، نقش فعالی در شکل‌دهی آینده فناوری جهان ایفا کند. از نگاه وی، آینده متعلق به کشور‌هایی است که بتوانند دانش را به فناوری، فناوری را به ثروت و ثروت را به قدرت ملی تبدیل کنند.

میراث ماندگار شهید طهرانچی

امروز نام شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی نه تنها با آموزش عالی و مدیریت دانشگاهی، بلکه با اندیشه اقتدار علمی، خودباوری ملی و توسعه دانش‌بنیان گره خورده است. او از نسلی بود که باور داشت پیشرفت ایران از مسیر دانشگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های فناور می‌گذرد.میراث فکری او بر این اصل استوار بود که علم باید در خدمت پیشرفت کشور، حل مسائل جامعه و ارتقای جایگاه ایران در جهان قرار گیرد. همین نگاه باعث شد که وی همواره از دانشگاه به عنوان موتور محرک تمدن‌سازی، قدرت‌آفرینی و دیپلماسی علمی یاد کند. بی‌تردید اندیشه‌ها و تلاش‌های شهید طهرانچی همچنان الهام‌بخش نسل جدید دانشگاهیان، پژوهشگران و مدیران علمی کشور خواهد بود؛ نسلی که می‌تواند با ادامه این مسیر، ایران را به یکی از بازیگران اثرگذار علمی و فناورانه جهان تبدیل کند. شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی نشان داد که علم، تنها ابزار شناخت جهان نیست؛ بلکه می‌تواند پلی برای تعامل ملت‌ها، بستری برای اقتدار ملی و راهی برای ساختن آینده‌ای روشن‌تر برای ایران اسلامی باشد.