بررسی تحلیلی حملات به مساجد از دهه ۶۰ تا اغتشاشات دی ماه ۱۴۰۴؛ از ترور‌های فیزیکی تا جنگِ تصویری

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو، تاریخ تحولات سیاسی ایران پس از انقلاب اسلامی، با نام «مسجد» به عنوان هسته مرکزی سازماندهی مردم از بحران تا پشتیبانی و تربیت گره خورده است. همین جایگاه ویژه باعث شده تا این نهاد مقدس، همواره در صدر فهرست بانک اهداف جریانات معارض قرار گیرد. اما نگاهی دقیق به حوادث اخیر در دی‌ماه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که ما با یک نسخه کاملاً بازنویسی شده از خشونت مواجه هستیم.

در دهه ۶۰، حملات به مساجد دارای «مرکزیت تشکیلاتی» و هدف آن «قطع بازوهای اجرایی نظام» بود؛ بمب‌گذاری‌هایی که توسط تیم‌های آموزش‌دیده برای حذف چهره‌های شاخص طراحی می‌شد. اما در سال ۱۴۰۴، ماهیت حملات از فاز «تخریبی-حذفی» به فاز «نمادین-شناختی» تغییر یافته است. در اغتشاشات اخیر، حملات اگرچه در ظاهر «کور» به نظر می‌رسند، اما در لایه‌های پنهان، از یک «سازماندهی فراگیر شبکه‌ای» بهره می‌برند که در آن هر فرد مهاجم، همزمان یک ضارب و یک تولیدکننده محتوای رسانه‌ای است.

به تعبیر دیگر تاریخ جمهوری اسلامی دو پرده متفاوت از خشونت علیه مساجد را به چشم دیده است. پرده اول در دهه ۶۰، با خون شهدای محراب و انفجار در صفوف نمازگزاران گره خورده است. پرده دوم اما در دی‌ماه ۱۴۰۴ رقم خورد؛ جایی که شعله‌های آتش نه برای حذف یک فرد، بلکه برای سوزاندن یک «اعتبار معنوی» برافروخته شدند. در این گزارش، تفاوت میان «تروریسم سخت کلاسیک» و «جنگ ترکیبی نمادین» را در بستر حوادث اخیر واکاوی می‌کنیم.

تفاوت در اینجاست: اگر در دهه ۶۰ هدف دشمن «ساکت کردن صدای مسجد» بود، در دی‌ماه ۱۴۰۴ هدف «بدنام کردن نام مسجد» و شکستن قداست آن در ذهن نسل جدید از طریق حملات خرد اما پرتکرار است. 

دهه ۶۰؛ ترور شخص و حذف فیزیکی (جنگ سخت)

در سال‌های نخست انقلاب، دشمن مسجد را به عنوان «مرکز فرماندهی» می‌شناخت و تلاش می‌کرد با حذف فیزیکی رهبران مذهبی، رابطه مردم و نظام را قطع کند.

  مصادیق بارز:

           انفجار در مسجد ابوذر تهران (۱۳۶۰): هدف قرار دادن آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان یک شخصیت تاثیرگذار.

           ترور شهدای محراب: شهادت چهره‌هایی چون آیت‌الله مدنی، دستغیب و صدوقی در مساجد جامع شهرها.

          بمب‌گذاری در صفوف نماز جمعه و جماعات: با هدف کشتار جمعی و ایجاد رعب عمومی.

    ماهیت حمله: در این دوران، مسجد «مکانِ عملیات» بود تا یک «نخبه سیاسی-مذهبی» از میان برداشته شود. هدف، لرزاندن پایه‌های حاکمیت از طریق ترورِ نیروی انسانی بود.

دی ۱۴۰۴؛ تخریب نماد و جنگ با قدرت نرم (جنگ ترکیبی)

در اغتشاشات اخیر، استراتژی تغییر کرد. دیگر هدف اصلی ترورِ یک فرد نیست؛ بلکه هدف، «تخریب قداست» و «ناامن جلوه دادن مکان مقدس» است.

    مصادیق بارز در سال ۱۴۰۴:

                  پرتاب شبانه مواد آتش‌زا (کوکتل مولوتف): آتش زدن درب ورودی یا کانون‌های فرهنگی مساجد در ساعات خلوت شب.

                  هتک حرمت داخل مساجد: ورود به صحن و آسیب رساندن به قرآن‌ها، پرچم‌های مذهبی و کتیبه‌ها.

                  تولید محتوای ویدئویی: تمرکز بر فیلم‌برداری از لحظه تخریب برای پخش در فضای مجازی جهت شکستن هیبت معنوی مسجد.

       ماهیت حمله: در اینجا مسجد به عنوان «پایگاه قدرت نرم» هدف قرار می‌گیرد. دشمن می‌خواهد با تخریب فیزیکیِ بنا، به اعتبار اجتماعی و کارکردِ وحدت‌آفرین مسجد در محله ضربه بزند.

مقایسه سازماندهی: از «تیم‌های ترور» تا «شبکه‌های مجازی»

تفاوت در شکل حملات، برخاسته از تفاوت در مدل سازماندهی است:

  چرا «تخریب مسجد» برای آشوب‌گران ۱۴۰۴ اهمیت یافت؟

در جنگ ترکیبی اخیر، تروریست‌ها و آشوب‌گران به دنبال «فضای نمادین» بودند. مسجد برای آن‌ها صرفاً یک ساختمان نیست، بلکه نماد حضور دین در متن جامعه است. آن‌ها با حمله به مساجد می‌خواستند:

دوقطبی‌سازی کنند: با جریحه‌دار کردن احساسات متدینین، جامعه را به سمت درگیری‌های داخلی بکشانند.

امنیت روانی را هدف بگیرند: وقتی مسجد (که امن‌ترین نقطه محله است) مورد تعرض قرار گیرد، حس ناامنی در کل محله پخش می‌شود.

پایگاه تبیین را بزنند: مسجد مرکز روشنگری و مقابله با شایعات است؛ با تخریب آن، فضای محله برای پذیرش دروغ‌های رسانه‌ای آماده‌تر می‌شود.

هوشیاری در برابر سازماندهی جدید

اگرچه در دی‌ماه ۱۴۰۴ تعداد حملات به دلیل سازماندهی فراگیر مجازی بالا بود، اما به دلیل ماهیت «کور» و توهین‌آمیز این اقدامات، بدنه اصلی مردم راه خود را از آشوب‌گران جدا کرد. تجربه نشان داد که هرچقدر حملات از «ترور شخص» به سمت «تخریب مقدسات» حرکت کرد، غیرت دینی جامعه به عنوان یک سد دفاعی محکم، گروه‌های خودجوشِ حفاظت از مساجد را فعال‌تر کرد و مانع از تحقق اهداف نهایی این جنگ ترکیبی شد.