افول گفت‌وگوی مدنی و چالش‌های پیش‌روی تشکل‌های دانشجویی

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، دانشگاه همواره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید اندیشه و تمرین گفت‌و‌گو در جامعه شناخته می‌شود؛ نهادی که قرار است محل تضارب آرا، شکل‌گیری بلوغ سیاسی و تربیت کنشگران مدنی باشد.

با این حال در ماه‌های اخیر فضای برخی دانشگاه‌های کشور بیش از آنکه رنگ‌وبوی مناظره و استدلال داشته باشد، نشانه‌هایی از تنش، دوقطبی و رفتار‌های هیجانی را بروز داده است.

بازگشایی دانشگاه‌ها در نیمسال دوم نیز در شرایطی انجام شد که جامعه همچنان تحت تأثیر رخداد‌های سیاسی و اجتماعی گذشته قرار داشت همین امر سبب شد بخشی از این هیجانات به محیط‌های دانشگاهی منتقل شود و پرسش‌هایی جدی درباره وضعیت سیاست‌ورزی دانشجویی و نقش مدیریت دانشگاه‌ها در مواجهه با این شرایط شکل گیرد.

دانشگاه در تلاقی سیاست و هیجان

برخی تحلیلگران معتقدند آنچه امروز در دانشگاه‌ها دیده می‌شود، صرفاً یک اعتراض مقطعی نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییر در الگوی کنش دانشجویی است؛ تغییری که در آن مرز میان گفت‌وگوی مدنی و رفتار‌های خیابانی کمرنگ شده است.

از سوی دیگر نگاه‌های امنیتی و محدود شدن بستر‌های رسمی فعالیت نیز بر پیچیدگی این وضعیت افزوده است؛ در چنین فضایی، بررسی ریشه‌های رادیکال شدن بخشی از دانشگاه‌ها و امکان بازگشت به مدار گفت‌وگوی اخلاقی و عقلانی اهمیت بیشتری یافته است.

اینکه دانشگاه چگونه می‌تواند دوباره به نقش تاریخی خود به‌عنوان میانجی اجتماعی و محل تمرین مدارا بازگردد، موضوعی است که نیازمند واکاوی جدی است.

در همین زمینه با سیدرضا هاشمی‌زاده روزنامه‌نگار و مدرس دانشگاه به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم تا از منظر او دلایل شکل‌گیری تنش‌های اخیر، پیامد‌های آن بر فضای علمی کشور و راهکار‌های برون‌رفت از شرایط موجود را بررسی کنیم؛ گفت‌وگویی که تلاش دارد تصویری روشن‌تر از وضعیت امروز دانشگاه و چشم‌انداز پیش‌رو ارائه دهد.

دانشگاه‌ها متأثر از شرایط عمومی کشور

سیدرضا هاشمی‌زاده روزنامه‌نگار و مدرس دانشگاه در گفتگو با خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو در تحلیل تحولات اخیر دانشگاه‌ها اظهارکرد: فضای دانشگاه‌ها به‌طور طبیعی متأثر از شرایط عمومی کشور است و روایت‌های متضاد از رخداد‌های اخیر چه از سوی حامیان روایت رسمی و چه از سوی منتقدان، به محیط‌های آکادمیک نیز منتقل شده است.

وی افزود: آنچه امروز در برخی دانشگاه‌ها مشاهده می‌شود حرکت به سمت رادیکال شدن فضا است، به‌گونه‌ای که دانشگاه به‌جای آنکه کانون نخبگی و فرزانگی باشد، در مواردی با رفتار‌هایی شبیه به خیابان مواجه شده است.

هاشمی‌زاده تصریح کرد: جایگزین شدن فحاشی و ادبیات تند به‌جای مناظره منطقی، توهین به نماد‌های مذهبی و ملی و بروز رفتار‌های هیجانی نشان‌دهنده نفوذ نوعی لمپنیسم سطحی به فضای دانشگاه است.

به گفته وی، این روند نتیجه سال‌ها انسداد و غلبه نگاه امنیتی بر محیط‌های دانشگاهی است که اجازه شکل‌گیری بستر طبیعی فعالیت مدنی را نداده است.

رادیکال شدن فضای دانشگاه

این مدرس دانشگاه با اشاره به تأثیر وقایع دی‌ماه و شرایط متشنج کشور عنوان کرد: انباشت هیجانات اجتماعی و سیاسی در آستانه نیمسال دوم فرصت بروز پیدا کرد و دانشگاه نیز از این فضا بی‌نصیب نماند؛ اگر برخورد‌ها صرفاً امنیتی و انضباطی باشد، شکاف‌ها عمیق‌تر شده و قطب‌بندی‌های موجود تشدید می‌شود.

وی با مروری بر گذشته دانشگاه‌ها گفت: در دهه‌های پیشین به‌ویژه پس از دوم خرداد تشکل‌های دانشجویی نقش فعال‌تر و اصیل‌تری داشتند و حتی بر فضای سیاسی بیرون از دانشگاه تأثیر می‌گذاشتند؛ اما در سال‌های اخیر، فعالیت‌های مستقل هزینه‌بر شده و این مسئله به تضعیف برخی تشکل‌ها و فاصله گرفتن آنها از بدنه دانشجویی انجامیده است.

افول تشکل‌های اصیل دانشجویی

هاشمی‌زاده ادامه داد: در چنین شرایطی بخشی از اعتراض‌ها بدون بلوغ سیاسی کافی و با ادبیاتی هیجانی و خیابانی بروز می‌کند، این روند موجب شده است سیاست از میز مناظره به کف دانشگاه منتقل شود و فضای استدلالی جای خود را به تقابل‌های تند بدهد.

وی خاطرنشان کرد: وقتی امکان بیان دیدگاه‌ها در چارچوب‌های رسمی و قانونی محدود شود، انرژی سیاسی به شکل انفجاری ظاهر می‌شود و نتیجه آن کاهش سواد مدنی و گسترش رفتار‌های واکنشی است.

سیاست‌ورزی بدون بلوغ مدنی

این روزنامه‌نگار و مدرس دانشگاه درباره نقش اساتید اظهارکرد: فضای به‌شدت قطبی باعث شده بسیاری از اساتید به دلیل نگرانی‌های حراستی و امنیتی از ورود فعال به این مباحث پرهیز کنند، درحالی که اگر امکان فعالیت امن و مستقل فراهم باشد اساتید می‌توانند نقش میانجی و هدایتگر ایفا کنند و از تشدید تنش‌ها جلوگیری شود.

وی افزود: دانشگاه برای بازگشت به مدار اثرگذاری نیازمند کاهش نگاه امنیتی، تقویت آزادی‌های نسبی در چارچوب قانون و به رسمیت شناختن تنوع فکری است؛ بدون این اصلاحات امکان شکل‌گیری گفت‌وگوی اخلاقی و سازنده فراهم نخواهد شد.

ضرورت بازگشت به گفت‌وگوی اخلاقی

هاشمی‌زاده در پایان تأکید کرد: دانشگاه محل تولید اندیشه و تمرین مدارا است و اگر این کارکرد تضعیف شود نه‌تنها نهاد علم آسیب می‌بیند، بلکه جامعه نیز یکی از مهم‌ترین کانون‌های گفت‌و‌گو و اصلاح خود را از دست خواهد داد.