«پیشرفت علمی بدون آزادی و نشاط سیاسی ممکن نیست»؛ نگاهی به دیدگاه رهبر شهید درباره نسبت علم و فضای دانشگاهی

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، رهبر شهید انقلاب، سید علی خامنه‌ای در دیداری تاریخی با استادان دانشگاه، یکی از صریح‌ترین دفاعیات خود از آزادی فکری و نشاط سیاسی در دانشگاه‌ها را مطرح کردند و پیشرفت علمی ایران را نتیجه همین فضای زنده و آزاد دانستند.

ایشان با رد روایت‌هایی که پیشرفت علمی را محصول فضای بسته معرفی می‌کنند، تصریح کردند: «پیشرفت‌های مهم علمی سه دهه اخیر، نتیجه آزادی و آزادفکری است.» 

دانشگاه در نگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی صرفاً محلی برای آموزش دروس تخصصی و تربیت نیروی کار ماهر نیست، بلکه نهادی اثرگذار در شکل‌دهی آینده کشور، تولید علم، تربیت نخبگان و هدایت حرکت‌های اجتماعی و فرهنگی محسوب می‌شود. بر همین اساس، ایشان در مقاطع مختلف بر ضرورت وجود محیطی پویا، بانشاط و برخوردار از آزادی اندیشه در دانشگاه‌ها تأکید کرده و تصریح کرده‌اند که «پیشرفت علمی بدون آزادی و نشاط سیاسی ممکن نیست.»

این جمله در سال‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین محورهای بحث درباره جایگاه دانشگاه در جمهوری اسلامی تبدیل شده است؛ جمله‌ای که بر وجود پیوندی عمیق میان رشد علمی، آزادی فکری و مشارکت اجتماعی تأکید دارد.

علم در سایه پرسشگری رشد می‌کند

کارشناسان حوزه آموزش عالی معتقدند هیچ جهش علمی بزرگی در تاریخ بشر بدون امکان پرسشگری، نقد و تبادل آزاد اندیشه شکل نگرفته است. دانشگاه زمانی می‌تواند به تولید علم و فناوری دست یابد که دانشجو و استاد فرصت طرح دیدگاه‌های جدید، نقد نظریه‌های موجود و ارائه راه‌حل‌های نوآورانه را داشته باشند.

رهبر انقلاب نیز در تبیین این موضوع بارها بر ضرورت آزاداندیشی علمی تأکید کرده و فضای علمی را نیازمند گفت‌وگو، تضارب آرا و رقابت فکری دانسته‌اند. از این منظر، پیشرفت علمی تنها در آزمایشگاه‌ها و مراکز پژوهشی رقم نمی‌خورد، بلکه در فضای فکری زنده و پویای دانشگاه شکل می‌گیرد.

نشاط سیاسی؛ عامل پویایی دانشگاه

یکی دیگر از ابعاد این دیدگاه، تأکید بر «نشاط سیاسی» در محیط دانشگاهی است. در این نگاه، دانشگاه نباید نسبت به مسائل جامعه و کشور بی‌تفاوت باشد. دانشجویان به عنوان بخشی از نخبگان آینده کشور باید نسبت به تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آگاهی داشته باشند و در چارچوب قانون به اظهار نظر و فعالیت بپردازند.

طرفداران این دیدگاه معتقدند دانشگاهی که در آن بحث، گفت‌وگو، مطالبه‌گری و مشارکت دانشجویی وجود داشته باشد، از پویایی بیشتری برخوردار است و می‌تواند نیروهای خلاق‌تر و مسئولیت‌پذیرتری برای آینده کشور تربیت کند.

بر همین اساس، رهبر انقلاب در دیدارهای مختلف دانشجویی از دانشگاه به عنوان محیطی زنده، مطالبه‌گر و پیشرو یاد کرده و بر ضرورت حضور فعال دانشجویان در عرصه‌های مختلف فکری و اجتماعی تأکید داشته‌اند.

ارتباط میان آزادی و نوآوری

بسیاری از پژوهشگران حوزه توسعه علمی معتقدند نوآوری محصول محیط‌های باز فکری است. هرچه امکان تبادل ایده‌ها بیشتر باشد، احتمال شکل‌گیری نظریه‌های جدید و فناوری‌های نو نیز افزایش می‌یابد.

در جهان امروز، دانشگاه‌های پیشرو معمولاً علاوه بر برخورداری از امکانات پژوهشی گسترده، دارای فضای علمی رقابتی و امکان گفت‌وگوی آزاد میان استادان و دانشجویان هستند. از این رو، تأکید بر آزادی اندیشه در دانشگاه‌ها نه صرفاً یک مطالبه سیاسی، بلکه یکی از پیش‌شرط‌های توسعه علمی به شمار می‌رود.

رهبر انقلاب نیز در تبیین نسبت میان علم و آزادی، بارها تأکید کرده‌اند که پیشرفت علمی کشور نیازمند فضایی است که در آن اندیشه‌ها مجال طرح و بررسی پیدا کنند و دانشگاه بتواند نقش تاریخی خود را در تولید دانش و حل مسائل کشور ایفا کند.

دانشگاه و مسئولیت حل مسائل کشور

از منظر رهبر انقلاب، دانشگاه باید به کانون حل مسائل ملی تبدیل شود. چالش‌هایی همچون اقتصاد، صنعت، انرژی، آب، محیط زیست، سلامت و فناوری‌های نوین نیازمند راه‌حل‌های علمی هستند و این راه‌حل‌ها باید از دل دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی بیرون بیایند.

تحقق این هدف مستلزم آن است که دانشگاه علاوه بر برخورداری از امکانات آموزشی و پژوهشی، از فضای فکری پویا و تعامل سازنده میان دانشجویان، استادان و مدیران نیز بهره‌مند باشد. در چنین شرایطی، دانشگاه می‌تواند به موتور محرک توسعه کشور تبدیل شود.

تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که توسعه پایدار بدون دانشگاه‌های فعال، آزاداندیش و مسئله‌محور امکان‌پذیر نیست. در همین چارچوب، تأکید رهبر انقلاب بر اینکه «پیشرفت علمی بدون آزادی و نشاط سیاسی ممکن نیست» را می‌توان تلاشی برای تبیین نقش چندبعدی دانشگاه در فرآیند توسعه کشور دانست.

بر اساس این نگاه، دانشگاه زمانی می‌تواند رسالت تاریخی خود را به‌درستی انجام دهد که در کنار آموزش و پژوهش، به محیطی برای رشد فکری، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، گفت‌وگوی علمی و مشارکت آگاهانه نسل جوان تبدیل شود؛ محیطی که در آن علم، اندیشه و پویایی اجتماعی در کنار یکدیگر زمینه‌ساز پیشرفت و اقتدار ملی شوند.

رهبر انقلاب با اشاره به دوران پهلوی افزودند: «اگر رژیم طاغوت ادامه می‌یافت، دستیابی به این پیشرفت‌ها ممکن نبود؛ چرا که در نظام‌های دیکتاتوری وابسته، پیشرفت علمی امکان‌پذیر نیست.» ایشان در ادامه، دانشگاه را نیازمند «روح و نشاط سیاسی» دانستند و هشدار دادند که حذف سیاست از دانشگاه، به مرگ تدریجی تفکر و خلاقیت منجر می‌شود. رهبر انقلاب فرمودند: «اگر دانشگاه‌ها بکلی از سیاست دور باشد، خالی از شور و نشاط می‌شود.» 

در نگاه ایشان، نشاط سیاسی به‌معنای هیاهو یا افراط‌گری نبود؛ بلکه نشانه زنده بودن دانشگاه و حساسیت نسل جوان نسبت به سرنوشت کشور است. رهبر انقلاب تأکید کردند که دانشگاه باید همزمان «مرکز علم»، «کانون تفکر» و «محل تربیت انسان مسئول» باشد.

ایشان همچنین فرهنگ را دومین اولویت اساسی دانشگاه‌ها معرفی کردند و هشدار دادند که تربیت علمی بدون تربیت فرهنگی، جامعه را دچار بحران هویتی خواهد کرد. رهبر انقلاب تأکید کردند: درک اهمیت فرهنگ در دانشگاه‌ها با دستور و بخشنامه ممکن نیست؛ بلکه نیازمند عشق به سرنوشت نسل جوان و آینده کشور است.