کرسی‌های آزاداندیشی و نظریه‌پردازی؛ مطالبه راهبردی رهبر شهید انقلاب از دانشگاه‌ها

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، از نگاه رهبر شهید انقلاب، دانشگاه زمانی می‌تواند نقش تاریخی خود را در پیشرفت کشور ایفا کند که به محیطی زنده، پویا و اندیشه‌ورز تبدیل شود؛ محیطی که در آن پرسشگری، نقد، استدلال، گفت‌و‌گو و تولید نظریه جایگزین حفظ کردن مطالب و تکرار دانسته‌های دیگران شود.

رهبر شهید انقلاب اسلامی معتقد بودند که جامعه علمی ایران برای دستیابی به مرجعیت علمی، علاوه بر توسعه فناوری، به تولید اندیشه و نظریه نیز نیاز دارد و این مهم، جز در فضایی آزاد، منطقی و اخلاق‌مدار محقق نخواهد شد.

آغاز یک مطالبه؛ از نظریه‌پردازی تا آزاداندیشی

رهبر شهید انقلاب اسلامی نخستین بار در سال ۱۳۸۱، در جمع نخبگان و دانشگاهیان، به‌صورت صریح خواستار برگزاری «کرسی‌های آزاداندیشی، نظریه‌پردازی و نقد» شدند.

ایشان در آن مقطع تأکید کردند که دانشگاه باید محل عرضه اندیشه‌های نو باشد و استادان، پژوهشگران و دانشجویان بتوانند دیدگاه‌های خود را در فضایی علمی و منطقی مطرح کنند. از نگاه ایشان، پیشرفت علمی بدون نقد امکان‌پذیر نیست و اگر فضای دانشگاه از گفت‌وگوی علمی فاصله بگیرد، تولید علم نیز دچار رکود خواهد شد.

این مطالبه در سال‌های بعد بار‌ها در دیدار‌های مختلف با استادان، دانشجویان و مسئولان دانشگاه‌ها تکرار شد و رهبر شهید انقلاب اسلامی از کندی روند اجرای آن ابراز گلایه کردند.

آزاداندیشی؛ نه هرج‌ومرج فکری

یکی از نکاتی که رهبر شهید انقلاب اسلامی همواره بر آن تأکید داشتند، تفاوت میان «آزاداندیشی» و «بی‌نظمی فکری» بود. ایشان معتقد بودند آزاداندیشی به معنای آن نیست که هر سخنی بدون منطق، سند یا استدلال مطرح شود یا فضای دانشگاه به عرصه توهین، تخریب و جنجال سیاسی تبدیل گردد.

از نگاه ایشان، آزاداندیشی دارای چند ویژگی اساسی است:

- احترام به کرامت و شخصیت طرف مقابل؛ استدلال و منطق به جای هیجان و شعار؛ پذیرش نقد و آمادگی برای اصلاح دیدگاه؛ اخلاق علمی در بیان و نقد؛ استناد به منابع معتبر و پرهیز از مغالطه.

رهبر شهید انقلاب اسلامی معتقد بودند دانشگاه باید الگوی گفت‌وگوی منطقی برای جامعه باشد و فرهنگ مناظره علمی را در میان نسل جوان نهادینه کند.

نظریه‌پردازی؛ عبور از مصرف‌کنندگی علمی

یکی از دغدغه‌های همیشگی رهبر شهید انقلاب اسلامی، خروج دانشگاه‌های ایران از جایگاه مصرف‌کننده علم و حرکت به سمت تولید نظریه بود. ایشان بار‌ها تصریح کردند که کشور نمی‌تواند تنها با ترجمه کتاب‌ها یا استفاده از نظریه‌های دیگران به جایگاه مرجعیت علمی برسد.

به باور ایشان، دانشگاه‌های ایران باید در حوزه‌های مختلف، به‌ویژه علوم انسانی، علوم اجتماعی، اقتصاد، مدیریت، حقوق، علوم سیاسی و فرهنگ، نظریه‌های متناسب با نیاز‌های جامعه ایرانی و اسلامی تولید کنند.

رهبر شهید انقلاب اسلامی معتقد بودند کرسی‌های نظریه‌پردازی بهترین بستر برای شکل‌گیری این تحول هستند؛ زیرا در چنین فضایی، اندیشه‌های نو مطرح، نقد و تکمیل می‌شوند و در نهایت به تولید دانش بومی می‌انجامند.

نقش استادان در کرسی‌های آزاداندیشی

در نگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی، استادان مهم‌ترین بازیگران کرسی‌های آزاداندیشی هستند.

ایشان معتقد بودند استاد دانشگاه باید به جای ترس از نقد، زمینه طرح پرسش‌های دشوار را فراهم کند و دانشجویان را به اندیشیدن، تحلیل و گفت‌و‌گو تشویق نماید. به باور ایشان، استاد موفق کسی است که کلاس درس را از حالت یک‌سویه خارج کند و آن را به محیطی برای تبادل اندیشه تبدیل سازد.

رهبر شهید انقلاب اسلامی همچنین تأکید داشتند که استاد باید ظرفیت شنیدن دیدگاه‌های متفاوت را داشته باشد و دانشجو نیز بیاموزد که نقد علمی، نشانه دشمنی نیست، بلکه لازمه رشد علمی است.

دانشجویان؛ پیشگامان مطالبه‌گری علمی

رهبر شهید انقلاب اسلامی بار‌ها از دانشجویان خواستند که خود پیشگام برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی باشند. ایشان معتقد بودند تشکل‌های دانشجویی نباید فعالیت خود را صرفاً به برنامه‌های مناسبتی محدود کنند، بلکه باید با مطالعه، تحقیق و آمادگی علمی، زمینه برگزاری مناظره‌ها و نشست‌های علمی را فراهم آورند.

در یکی از دیدار‌های دانشجویی، ایشان با اشاره به نقش تشکل‌ها فرمودند که محیط دانشگاه باید تحت تأثیر تفکرات صحیح، استدلال قوی و تبیین منطقی قرار گیرد و دانشجویان با زبان علم و استدلال با یکدیگر گفت‌و‌گو کنند.

به اعتقاد ایشان، جوان دانشگاهی به دلیل روحیه حقیقت‌جویی، بهترین مخاطب برای گفت‌وگوی علمی است و اگر فضای دانشگاه سالم باشد، بسیاری از شبهات و اختلافات نیز از طریق گفت‌و‌گو برطرف خواهد شد.

آزاداندیشی؛ لازمه پیشرفت علمی

رهبر شهید انقلاب اسلامی معتقد بودند که هیچ جهش علمی بدون نقد و گفت‌و‌گو شکل نمی‌گیرد.

ایشان بار‌ها با اشاره به تاریخ علم، خاطرنشان کردند که بسیاری از نظریه‌های بزرگ علمی نتیجه نقد دیدگاه‌های پیشین بوده است. از همین رو، فضای دانشگاه باید به گونه‌ای باشد که پژوهشگر بتواند نظریه جدید خود را مطرح کند، از آن دفاع نماید و نقد‌های دیگران را نیز بشنود.

به باور ایشان، اگر دانشگاه از ترس نقد یا به دلیل محافظه‌کاری، امکان طرح دیدگاه‌های نو را از دست بدهد، مسیر پیشرفت علمی نیز کند خواهد شد.

اخلاق؛ شرط اصلی گفت‌و‌گو

رهبر شهید انقلاب اسلامی همواره بر اخلاق در آزاداندیشی تأکید داشتند.

ایشان معتقد بودند مناظره علمی زمانی ارزشمند است که همراه با ادب، احترام و انصاف باشد.

از نگاه ایشان، توهین، برچسب‌زنی، تخریب شخصیت و جنجال رسانه‌ای هیچ نسبتی با آزاداندیشی ندارد و تنها موجب تضعیف فضای علمی دانشگاه می‌شود.

ایشان بار‌ها تأکید کردند که فرهنگ اسلامی همواره بر گفت‌وگوی حکیمانه، استدلال و شنیدن سخن مخالف تأکید کرده و دانشگاه باید این فرهنگ را احیا کند.

علوم انسانی و ضرورت کرسی‌های نظریه‌پردازی

رهبر شهید انقلاب اسلامی بیشترین تأکید خود بر کرسی‌های نظریه‌پردازی را در حوزه علوم انسانی مطرح کردند.

ایشان معتقد بودند بسیاری از نظریه‌های رایج علوم انسانی بر پایه تجربه تاریخی و فرهنگی غرب شکل گرفته‌اند و لزوماً پاسخگوی مسائل جامعه ایرانی نیستند.

از این رو، دانشگاه‌های کشور باید با استفاده از ظرفیت استادان، حوزه‌های علمیه و پژوهشگران، به تولید نظریه‌های بومی در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، مدیریت، تعلیم و تربیت، جامعه‌شناسی، حقوق و علوم سیاسی بپردازند.

کرسی‌های آزاداندیشی از نگاه ایشان، بهترین بستر برای شکل‌گیری این تحول علمی به شمار می‌رفت.

چرا کرسی‌های آزاداندیشی به مطالبه‌ای دائمی تبدیل شد؟

رهبر شهید انقلاب اسلامی در سال‌های مختلف، بار‌ها از اینکه کرسی‌های آزاداندیشی آن‌گونه که انتظار داشتند در دانشگاه‌ها گسترش نیافته است، ابراز تأسف کردند. ایشان معتقد بودند که گاهی محافظه‌کاری، گاهی ترس از حاشیه‌های سیاسی و گاهی نبود برنامه‌ریزی مناسب، موجب شده است این ظرفیت ارزشمند به طور کامل فعال نشود.

از نگاه ایشان، تحقق آزاداندیشی نیازمند همکاری وزارت علوم، دانشگاه‌ها، استادان، تشکل‌های دانشجویی و نهاد‌های فرهنگی است و نباید آن را صرفاً به برگزاری چند نشست محدود تقلیل داد.

دانشگاه آینده؛ دانشگاهی اندیشه‌ورز

رهبر شهید انقلاب اسلامی آینده دانشگاه ایران را در گرو تبدیل شدن آن به محیطی برای اندیشیدن، نقد، گفت‌و‌گو و تولید نظریه می‌دانستند.

ایشان معتقد بودند دانشگاهی که در آن پرسش مطرح نشود، نظریه جدید شکل نگیرد و نقد علمی جایگاهی نداشته باشد، نمی‌تواند مرجعیت علمی پیدا کند. به همین دلیل، همواره استادان و دانشجویان را به شجاعت علمی، مطالعه عمیق، گفت‌وگوی منطقی و تحمل دیدگاه‌های مختلف دعوت می‌کردند.

کرسی‌های آزاداندیشی در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی، صرفاً یک برنامه فرهنگی یا دانشگاهی نبود، بلکه راهبردی برای رشد علمی، تولید نظریه، ارتقای علوم انسانی و تقویت فرهنگ گفت‌و‌گو در جامعه محسوب می‌شد.

از نگاه ایشان، دانشگاه زمانی می‌تواند موتور پیشرفت کشور باشد که در آن فضای نقد، پرسشگری، مناظره، استدلال و احترام متقابل حاکم باشد. استادان باید میدان‌دار این حرکت باشند، دانشجویان نقش‌آفرینی کنند و مدیران دانشگاه نیز بستر‌های لازم را برای شکل‌گیری این فرهنگ فراهم آورند.

رهبر شهید انقلاب اسلامی بر این باور بودند که آزاداندیشی واقعی، نه تهدیدی برای نظام علمی کشور، بلکه مهم‌ترین عامل پویایی دانشگاه، شکوفایی استعداد‌ها و دستیابی به مرجعیت علمی است؛ مطالبه‌ای که همچنان می‌تواند نقشه راهی برای تحول دانشگاه‌های ایران و ارتقای جایگاه علمی کشور در عرصه جهانی باشد.