تست جنگنده‌های جدید سوخو در برابر اف ۳۵ / فلسفه طراحی متفاوت آمریکا و روسیه در جنگنده‌های نسل پنجم چه بود؟

به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری دانشجو، افزایش نرخ تولید سوخو-۵۷ در حال حاضر حیاتی‌ترین اولویت صنایع هوایی روسیه محسوب می‌شود. مسکو از یک سو با فشار فزاینده اعضای ناتو بر مرز‌های خود مواجه است و از سوی دیگر، قرارداد‌های صادراتی جدیدی را با مشتریان خارجی امضا کرده که موعد تحویل آنها از سال ۲۰۲۵ آغاز شده است.

اگرچه سرگئی چمزوف، رئیس ابرشرکت دولتی روستک، اعلام کرده که تولید کلی هواپیما‌های رزمی در روسیه از زمان آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ دو برابر شده، اما داستان سوخو-۵۷ متفاوت است.

در سال ۲۰۲۵، الکساندر ماکسیمتسف، جانشین فرمانده نیروی هوافضای روسیه، تایید کرد که آماده‌سازی برای تحویل شتابان سوخو-۵۷ در جریان است. پیش از آن، هدف‌گذاری روس‌ها افزایش ۶۷ درصدی تولید برای سال ۲۰۲۴ (تحویل ۲۰ فروند در مقایسه با ۱۲ فروند در ۲۰۲۳ و تنها ۶ فروند در ۲۰۲۲) بود. هرچند آمار دقیق تولید از سال ۲۰۲۴ به بعد به دلایل امنیتی مخفی نگه داشته شده، اما حجم تولید به اندازه‌ای بوده است که پاسخگوی آغاز روند صادرات این جنگنده در سال ۲۰۲۵ باشد.

به عنوان یک تحلیلگر حوزه هوایی، باید اشاره کرد که سوخو-۵۷ از پیچیدگی‌های ساختاری بسیار بالاتری نسبت به سایر جنگنده‌های برتر روس برخوردار است؛ به طوری که هزینه نهایی تولید هر فروند از آن، بیش از دو برابر سوخو-۳۵ (Su-۳۵S) و نزدیک به سه برابر سوخو-۳۰ (Su-۳۰SM) برآورد می‌شود.

چالش‌های اصلی که صنایع دفاعی روسیه پس از فروپاشی شوروی با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند تا این پرنده را به تولید انبوه برسانند، عبارتند از:

هندسه پنهان‌کاری (Stealth Airframe): برخلاف سوخو-۳۰ و ۳۵ که با روش‌های سنتی‌تر دوران شوروی ساخته می‌شوند، بدنه سوخو-۵۷ باید به گونه‌ای زاویه‌بندی شود که بازتاب راداری را به حداقل برساند. این امر نیازمند تلورانس خطای نزدیک به صفر در تراز کردن لبه پنل‌ها، ورودی‌های هوا و سطوح کنترلی است؛ چرا که کوچکترین نقص فنی، سطح مقطع راداری (RCS) پرنده را لو می‌دهد.

مواد مرکب متراکم (Composites): درصد بالایی از بدنه سوخو-۵۷ از کامپوزیت‌های پیشرفته ساخته شده که وزن را کاهش و پنهان‌کاری را افزایش می‌دهند. پخت و قالب‌گیری این مواد به تجهیزات استریل، اتاق‌های اتوکلاو بزرگ و فرآیند‌های کنترل کیفیت بسیار گران‌قیمت نیاز دارد.

دهلیز‌های داخلی تسلیحات (Internal Weapons Bays): برای حفظ ویژگی رادارگریزی، تسلیحات نباید زیر بال‌ها باشند. طراحی درب‌های دهلیز داخلی، مکانیزم‌های پرتاب موشک و سیستم‌های خروج تسلیحات در سرعت‌های مافوق صوت و تحت فشار بالای مانور‌های هوایی، یک شاهکار پیچیده مهندسی است.

معماری اویونیک یکپارچه: مغز متفکر و سامانه‌های راداری و جنگ الکترونیک این پرنده چندین نسل جلوتر از جنگنده‌های نسل ۴++ روسیه است و هماهنگ‌سازی نرم‌افزاری و سخت‌افزاری آنها زمان‌بر است.

هرچند پایه صنعتی روسیه در دوران پس از شوروی کوچک‌تر شده است، اما تزریق سرمایه ناشی از قرارداد‌های صادراتی جدید و پشتوانه نزدیک به سه دهه تحقیق و توسعه، به مسکو این امکان را داده است که در سال ۲۰۲۶ به نرخ تولیدی به مراتب بالاتر و پایدارتر در حوزه جنگنده‌های نسل پنجم دست یابد.

فلسفه طراحی متفاوت آمریکا و روسیه در جنگنده‌های نسل پنجم

بررسی مقایسه قدرت هوایی آمریکا و روسیه نشان می‌دهد که فلسفه این دو کشور کاملاً با یکدیگر متضاد است. دکترین نظامی آمریکا بر این فرض استوار است که «اگر دیده نشوی، مورد هدف قرار نمی‌گیری»؛ بنابراین تمرکز اصلی روی رادارگریزی مطلق و کشف هدف از دوربرد است. در مقابل، فلسفه روس‌ها بر چابکی، سرعت بالا و توانایی بقا در نبردهای نزدیک (داگ‌فایت) در صورت افشا شدن موقعیت جنگنده متمرکز است.

برای درک بهتر ابعاد سخت‌افزاری، ابتدا باید نگاهی به اعداد و ارقام رسمی داشته باشیم.

جدول مقایسه مشخصات فنی دو جنگنده

در این جدول، ویژگی‌های کلیدی دو جنگنده به صورت خلاصه با هم مقایسه شده‌اند:

رادارگریزی چگونه عمل می‌کند؟

فناوری رادارگریزی (Stealth) به معنای نامرئی شدن مطلق نیست، بلکه به معنای کاهش بازتاب امواج راداری دشمن است تا جنگنده بتواند قبل از شناسایی شدن، مأموریت خود را انجام دهد. این امر از طریق زوایای خاص بدنه و استفاده از مواد جاذب رادار (RAM) محقق می‌شود.

سطح مقطع راداری (Radar Cross Section) در F-35

شاخص Radar Cross Section یا همان سطح مقطع راداری در اف-۳۵ فوق‌العاده پایین است. بر اساس تخمین‌ها، RCS اف-۳۵ چیزی در حدود یک گلف یا حتی حشره کوچک است که شناسایی آن را برای رادارهای دشمن در مسافت‌های دوربردی تقریباً غیرممکن می‌کند.

سطح مقطع راداری Su-57 چقدر است؟

پاشنه آشیل فلون در همین بخش است. طراحی خروجی موتورها، برخی خطوط بدنه و زوایای بال سوخو-۵۷ به گونه‌ای است که سطح مقطع راداری آن به مراتب بزرگ‌تر از اف-۳۵ (چیزی در حد یک پرنده بزرگ یا موشک کوچک) تخمین زده می‌شود. از این رو، فلون یک جنگنده پنهانکارِ کامل به شمار نمی‌رود.

کدام جنگنده پنهانکارتر است؟

در مقایسه پنهان‌کاری خالص، اف-۳۵ برنده بی‌چون‌وچرا است. هندسه بدنه و متریال به‌کاررفته در لایتنینگ ۲، برتری تاکتیکی بزرگی را در پنهان شدن از دید پدافندهای هوایی مدرن به آمریکا می‌دهد.

چشم‌های یک جنگنده، تعیین‌کننده برنده نبرد پیش از شلیک اولین موشک هستند.

رادار AN/APG-81 AESA Radar در F-35

اف-۳۵ مجهز به رادار پیشرفته AN/APG-81 AESA Radar است. این AESA Radar توانایی خارق‌العاده‌ای در نقشه‌برداری با وضوح بالا از زمین، رهگیری ده‌ها هدف هوایی به صورت همزمان و ایجاد اخلال الکترونیکی روی رادارهای دشمن دارد.

رادار N036 Byelka AESA Radar در Su-57

روس‌ها برای جبران نقص رادارگریزی، سیستم راداری نوآورانه N036 Byelka Radar را روی سوخو-۵۷ نصب کرده‌اند. این سیستم شامل رادارهای آرایه فازی در دماغه، پهلوها و حتی بال‌ها (باند L) است که زاویه دید بسیار وسیعی به خلبان می‌دهد و حتی می‌تواند پنهان‌کارهای دشمن را از پهلو کشف کند.

مقایسه توانایی کشف و رهگیری اهداف

رادار اف-۳۵ در تفکیک اهداف در محیط‌های آلوده به جنگ الکترونیک و بردهای طولانی تمرکز دارد. رادار سوخو-۵۷ بیشتر برای پوشش ۳۶۰ درجه و کشف اهداف رادارگریز در زوایای مختلف بهینه‌سازی شده است.

نقش AESA Radar در میدان نبرد مدرن

رادارهای آرایه فازی فعال (AESA) به دلیل تغییر فرکانس مداوم، به سختی توسط دشمن کشف و اخلال می‌شوند. این رادارها در جنگ هوایی مدرن نقشی فراتر از ردیابی دارند و به عنوان یک ابزار تهاجم الکترونیکی عمل می‌کنند.

سیستم‌های اپتیکی و دیجیتالی این دو جنگنده چگونه اطلاعات را به خلبان منتقل می‌کنند؟

Sensor Fusion در F-35 چگونه کار می‌کند؟

بزرگ‌ترین مزیت لایتنینگ ۲ فناوری Sensor Fusion یا همجوشی سنسورها است. این سیستم داده‌های رادار، سنسورهای حرارتی، جنگ الکترونیک و شبکه‌های بیرونی را جمع‌آوری کرده و به صورت یک تصویر واحد و سه بعدی روی کلاه خلبان نمایش می‌دهد تا خلبان بالاترین آگاهی محیطی ممکن را داشته باشد.

سیستم EOTS چه قابلیت‌هایی دارد؟

سیستم هدف‌گیری الکترواپتیکال (EOTS) در زیر دماغه اف-۳۵، به خلبان این امکان را می‌دهد که بدون روشن کردن رادار (و لو رفتن موقعیت خود)، اهداف هوایی و زمینی را در فواصل دور به صورت حرارتی و تصویری قفل و رهگیری کند.

سیستم Distributed Aperture System (DAS) چیست؟

سیستم Distributed Aperture System (DAS) شامل ۶ دوربین مادون قرمز در اطراف بدنه اف-۳۵ است که یک پوشش ۳۶۰ درجه پیرامونی کامل می‌سازد. خلبان با نگاه کردن به کف یا پشت سر خود، می‌تواند زمین یا آسمان را از میان بدنه گوشی به صورت زنده ببیند.

سامانه Infrared Search and Track (IRST) در Su-57

سوخو-۵۷ مجهز به سامانه اپتیکی قدرتمند Infrared Search and Track (IRST) در جلوی کابین است. این حسگر حرارتی به فلون اجازه می‌دهد که در سکوت کامل راداری، رد حرارتی موتور جنگنده‌های پنهانکار (مانند اف-۳۵) را از فواصل دهها کیلومتری کشف و به سمت آن‌ها موشک حرارتی شلیک کند.

مقایسه قابلیت شناسایی اهداف در دو جنگنده

در حالی که سوخو-۵۷ در بخش ردگیری حرارتی مستقیم بسیار قدرتمند است، اف-۳۵ به لطف یکپارچگی دیجیتالی و تصویربرداری ۳۶۰ درجه، هماهنگی و قابلیت شناسایی اهداف به مراتب پیشرفته‌تری را در سناریوهای پیچیده ارائه می‌دهد.

قدرت موتور و آیرودینامیک پرواز، تعیین‌کننده سرعت واکنش و پویایی جنگنده در آسمان هستند.

سرعت نهایی F-35 و Su-57

یکی از بخش‌های متمایزکننده در این رقابت، سرعت خالص دو پرنده است. اف-۳۵ برای پروازهای کروز میان‌برد بهینه‌سازی شده، در حالی که سوخو-۵۷ یک شکاری رهگیر ذاتاً سریع است.

مقایسه Mach 1.6 و Mach 2

حداکثر سرعت جنگنده F-35 Lightning II به Mach 1.6 (حدود ۱۹۰۰ کیلومتر بر ساعت) محدود شده است. در مقابل، جنگنده Su-57 Felon به راحتی می‌تواند به سرعت Mach 2 (حدود ۲۴۵۰ کیلومتر بر ساعت) دست یابد. این سرعت بالاتر به جنگنده روسی اجازه می‌دهد تا در زمان کمتری به منطقه درگیری برسد یا از مهلکه فرار کند.

موتور بردار رانش (Thrust Vectoring) در Su-57

برگ برنده فلون در بخش پیشرانه، استفاده از خروجی‌های متغیر یا موتور بردار رانش (Thrust Vectoring) است. نازل‌های موتور سوخو-۵۷ می‌توانند در جهات مختلف حرکت کنند و جهت خروج گازها را تغییر دهند.ا

تأثیر بردار رانش بر مانورپذیری هوایی

وجود این فناوری، مانورپذیری هوایی سوخو-۵۷ را به سطح خیره‌کننده‌ای می‌رساند. این پرنده می‌تواند مانورهای فوق‌العاده پیچیده‌ای (مانند کبرای پوگاچف) را اجرا کند که انجام آن‌ها برای اف-۳۵ به دلیل ساختار تک‌موتوره و ثابت بودن خروجی موتور کاملاً غیرممکن است.

اگر سناریوی پنهان‌کاری شکست بخورد و دو جنگنده در فاصله نزدیک با یکدیگر درگیر شوند، چه رخ خواهد داد؟

عملکرد F-35 در داگ‌فایت

اف-۳۵ برای داگ‌فایت یا همان نبرد نزدیک هوایی طراحی نشده است. تکیه این جنگنده بر این است که با موشک‌های دوربرد، دشمن را پیش از نزدیک شدن نابود کند. با این حال، به لطف زاویه حمله بالا و کلاه خلبانی هوشمند (که اجازه شلیک موشک به زاویه پشت سر را هم می‌دهد)، در نبرد نزدیک بی‌دفاع نیست، اما چابکی جنگنده در حد نسل‌های قبلی مانند F-16 باقی مانده است.

عملکرد Su-57 در نبرد نزدیک هوایی

سوخو-۵۷ شاهکار مهندسی روس‌ها در نبرد نزدیک است. ترکیب آیرودینامیک پیشرفته بال‌ها با موتورهای بردار رانش، به فلون اجازه می‌دهد که در کسری از ثانیه جهت بدنه خود را تغییر داده و دماغه خود را روی هدف قفل کند.

کدام جنگنده چابک‌تر است؟

در نبرد نزدیک، سوخو-۵۷ چابک‌تر و برتر است. اگر جنگ هوایی به فاز درگیری چشمی برسد، اف-۳۵ شانس بسیار کمی برای فرار از چنگال فلون خواهد داشت.

جنگنده‌ها بدون تسلیحات کارآمد، صرفاً پرنده‌های نمایشی هستند. بیایید نگاهی به زرادخانه این دو غول هوایی بیندازیم.

حمل تسلیحات داخلی در F-35

برای حفظ ویژگی پنهان‌کاری، اف-۳۵ مجهز به دو محفظه داخلی بزرگ است. این مخازن می‌توانند انواع مهمات هدایت‌شونده دقیق، موشک‌های هوا به هوای AIM-120 AMRAAM و بمب‌های پناهگاه‌شکن را حمل کنند. در حالت غیر پنهانکار (حالت Beast)، امکان نصب تسلیحات روی بال‌ها نیز وجود دارد.

ظرفیت تسلیحاتی Su-57

سوخو-۵۷ دارای دو محفظه تسلیحات داخلی اصلی و طویل در مرکز بدنه و دو محفظه کوچک در ریشه بال‌ها است. فلون به دلیل بدنه کشیده‌تر، قادر است موشک‌های هوا به هوای بسیار بزرگ و دوربردی مانند R-37M را حمل کند که بردی بالای ۳۰۰ کیلومتر دارند.

مهمات هدایت‌شونده دقیق در دو جنگنده

هر دو جنگنده به آخرین نسل از موشک‌های کروز مینیاتوری، بمب‌های هدایت ماهواره‌ای و لیزری مجهز هستند که توانایی بالایی در حمله به اهداف محافظت‌شده سطحی و دریایی دارند.

توانایی حمله به اهداف محافظت‌شده

اف-۳۵ به دلیل رادارگریزی بالاتر، در نفوذ به لایه‌های پدافندی برای نابودی اهداف زمینی موفق‌تر عمل می‌کند، در حالی که سوخو-۵۷ بیشتر برای شلیک موشک‌های سنگین ضدکشتی و ضدرادار از فواصل دور بهینه‌سازی شده است.

در میدان نبرد مدرن، اطلاعات و جنگ الکترونیک نقشی حیاتی‌تر از شلیک مستقیم ایفا می‌کنند.

توانایی جنگ الکترونیک F-35

سامانه جنگ الکترونیک AN/ASQ-239 در اف-۳۵، یکی از مخوف‌ترین ابزارهای ناپیدای این جنگنده است. این سیستم می‌تواند رادارهای پدافندی دشمن را شناسایی، موقعیت‌یابی و کور کند و مانند یک مینی‌اوواکس (AWACS) کار اخلال سیگنال را انجام دهد.

قابلیت‌های جنگ الکترونیک Su-57

سوخو-۵۷ از سیستم جنگ الکترونیک بنام Himalaya بهره می‌برد. این سیستم که آرایه‌های آن در سراسر بدنه توزیع شده‌اند، برای مقابله با رادارهای غربی و منحرف کردن موشک‌های شلیک‌شده به سمت فلون طراحی شده است.

شبکه‌محوری در نبرد و اشتراک داده‌ها

برگ برنده مطلق لایتنینگ ۲، مفهوم جنگ شبکه‌محور است. اف-۳۵ می‌تواند داده‌های دریافتی خود را با پهپادها، کشتی‌های جنگی، پدافندهای زمینی و سایر جنگنده‌ها به اشتراک بگذارد. در واقع، این پرنده فراتر از یک جنگنده، یک گره اطلاعاتی متحرک در شبکه نظامی است.

نقش جنگ شبکه‌محور در برتری هوایی

سیستم شبکه‌محوری در نبرد و اشتراک داده‌ها باعث می‌شود که چند فروند اف-۳۵ بدون روشن کردن رادارهای خود و تنها با دریافت اطلاعات از یک منبع دورتر (مثل ماهواره)، هدف را کشف و نابود کنند که این موضوع برتری هوایی عظیمی ایجاد می‌کند.

بیش از ۹۰ درصد درگیری‌های هوایی در دنیای امروز، قبل از اینکه خلبانان یکدیگر را با چشم ببینند رخ می‌دهد.

اهمیت نبرد فراتر از میدان دید در جنگ هوایی مدرن

در نبرد فراتر از میدان دید (BVR)، برنده کسی است که سه گام را زودتر انجام دهد: اول ببیند، اول قفل کند و اول شلیک کند.

مزیت سنسورها و رادارها در BVR

اف-۳۵ به دلیل رادارگریزی شدید، دیرتر روی رادار سوخو-۵۷ ظاهر می‌شود. از سوی دیگر، ترکیب رادار AESA و سیستم همجوشی سنسورها به اف-۳۵ اجازه می‌دهد فلون را از مسافت دور کشف کند.

شانس پیروزی F-35 در درگیری دوربرد

در سناریوی BVR، شانس پیروزی اف-۳۵ بسیار بالا است. لایتنینگ ۲ می‌تواند موشک خود را شلیک کرده و پیش از اینکه سوخو-۵۷ متوجه حضور آن شود، از منطقه دور شود.

شانس پیروزی Su-57 در درگیری دوربرد

تنها شانس سوخو-۵۷ در دوربرد، استفاده از رادارهای باند L برای حدس زدن موقعیت تقریبی اف-۳۵ و شلیک موشک‌های فوق‌سریع R-37M به آن محدوده است تا اف-۳۵ مجبور به انجام مانور و لو رفتن موقعیتش شود.

یک جنگنده روی کاغذ ممکن است بی‌نظیر باشد، اما عیار واقعی آن در جنگ واقعی مشخص می‌شود.

تجربه عملیاتی F-35 در مأموریت‌های واقعی

اف-۳۵ سال‌هاست که وارد فاز عملیاتی شده و توسط ارتش آمریکا و نیروی هوایی اسرائیل در مأموریت‌های ضربتی واقعی در خاورمیانه (علیه پدافندهای هوایی مختلف) مورد استفاده قرار گرفته است.

میزان ساعت پروازی جنگنده F-35

مجموع ساعت پروازی جنگنده اف-۳۵ در سطح جهان از مرز صدها هزار ساعت گذشته است که نشان‌دهنده پختگی نرم‌افزاری و رفع اکثر باگ‌های اولیه آن است.

سوابق عملیاتی Su-57

سوخو-۵۷ تجربه رزمی بسیار محدودی دارد. روسیه از این جنگنده به صورت بسیار محتاطانه برای شلیک موشک‌های دوربرد از داخل خاک خود در منازعات اخیر استفاده کرده است، اما هرگز وارد حریم هوایی پرخطر با پدافندهای متراکم نشده است.

اهمیت تجربه رزمی در ارزیابی جنگنده‌ها

داشتن تجربه عملیاتی به مهندسان کمک می‌کند تا نقاط ضعف سیستم‌های الکترونیک و مکانیکی را در شرایط سخت نبرد واقعی شناسایی و برطرف کنند؛ امتیازی که فعلاً در اختیار آمریکا است.

تعداد و مقیاس تولید، فاکتورهای مهمی در ارزیابی قدرت کلی یک ناوگان هوایی هستند.

تعداد جنگنده‌های F-35 تولیدشده

تا به امروز، بیش از ۱۰۰۰ فروند از خانواده اف-۳۵ تولید شده و در سه نسخه A (استاندارد)، B (عمودپرواز) و C (ناو‌نشین) در حال خدمت هستند.

تعداد جنگنده‌های Su-57 در خدمت

روسیه به دلیل تحریم‌های اقتصادی و مشکلات تامین قطعات الکترونیک پیشرفته، در تولید انبوه فلون با چالش جدی مواجه است؛ به طوری که تعداد نسخه‌های عملیاتی این جنگنده احتمالاً هنوز به ۳۰ فروند هم نرسیده است.

کشورهای استفاده‌کننده از F-35

اف-۳۵ ستون فقرات هوایی ناتو و متحدان اصلی آمریکا (مانند ژاپن، کره جنوبی، بریتانیا و اسرائیل) را تشکیل می‌دهد و تقاضای جهانی برای خرید آن بسیار بالا است.