گزارش|
سدها نمیتوانند جای خالی آبخوانها را بگیرند / ۹۰ درصد سد کرج پُر شد اما بحران آب هنوز تمام نشده است + فیلم
در حالی که استاندار البرز از پرشدگی حدود ۹۰ درصدی سد کرج خبر داده و آن را نشانهای امیدوارکننده برای تأمین آب استانهای البرز و تهران دانسته است، کارشناسان هشدار میدهند که پر بودن سدها نباید به ایجاد احساس امنیت آبی کاذب منجر شود.
به گزارش خبرنگار گروه استانهای خبرگزاری دانشجو، آخرین گزارش هفتگی منابع آب کشور نشان میدهد میزان بارندگی ثبتشده در کشور از ابتدای سال آبی جاری تاکنون به ۲۳۳.۶ میلیمتر رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با متوسط ۵۷ ساله کشور، با عدد ۲۳۳.۸ میلیمتر، تنها ۰.۲ میلیمتر اختلاف دارد. بر اساس این آمار، از نظر میانگین کشوری میتوان گفت بارندگی امسال تقریباً نرمال بوده است.
همین موضوع باعث شده است برخی رسانهها با انتشار تصاویر سدهای پرآب، از مطلوب بودن سال آبی جاری و عبور کشور از تنش آبی سخن بگویند؛ اما کارشناسان حوزه آب معتقدند این برداشت، یکی از خطرناکترین تحلیلهایی است که میتوان درباره وضعیت منابع آبی کشور ارائه کرد.
سیفالدینی، پژوهشگر حوزه منابع آب و هیدرولوژی، معتقد است میانگین ملی، دو واقعیت کاملاً متفاوت را در دل خود پنهان کرده است؛ واقعیتی که از یک سو به بارندگیهای مناسب در برخی مناطق کشور و از سوی دیگر به تداوم خشکسالی و کمبارشی در مهمترین مناطق جمعیتی و صنعتی ایران مربوط میشود.
به گفته وی، کمربند مرکزی ایران که بخش بزرگی از جمعیت، صنعت و اقتصاد کشور را در خود جای داده است، همچنان با کسری بارش مواجه است. بر اساس آمارهای رسمی، استان قم با ۳۵ درصد، تهران با ۳۴ درصد، یزد با ۲۲ درصد، سمنان با ۲۰ درصد، اصفهان با ۱۹ درصد و البرز با ۱۴ درصد کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت روبهرو هستند.
این استانها نه مناطق کمجمعیت و حاشیهای، بلکه از مهمترین مراکز اقتصادی و جمعیتی کشور محسوب میشوند و هرگونه اختلال در تأمین منابع آبی آنها میتواند پیامدهای گستردهای برای کشور به همراه داشته باشد.
تهران، بهعنوان بزرگترین مرکز جمعیتی کشور، نمونهای روشن از این شرایط است. آمارها نشان میدهد پایتخت در سال آبی جاری تنها ۱۷۳ میلیمتر بارندگی دریافت کرده است، در حالی که میانگین بلندمدت ۳۷ ساله آن ۲۶۱ میلیمتر بوده است؛ موضوعی که به معنای کسری بارش ۳۴ درصدی برای شهری با بیش از ۱۵ میلیون نفر جمعیت است.
در چنین شرایطی، افزایش ذخایر سدها اگرچه خبر خوبی محسوب میشود، اما نمیتواند جایگزین کاهش بارش و افت منابع زیرزمینی شود. یکی از مهمترین نمونههای این مسئله، سد امیرکبیر یا همان سد کرج است؛ سدی که نقش مهمی در تأمین آب شرب استانهای البرز و تهران ایفا میکند.
سد امیرکبیر که در مسیر رودخانه کرج و جاده کرج ـ چالوس قرار دارد، نخستین سد چندمنظوره ایران محسوب میشود و از زمان بهرهبرداری در سال ۱۳۴۰ تاکنون، نقشی اساسی در تأمین آب شرب، تولید برق و کنترل سیلابها بر عهده داشته است.
این سد طی سالهای گذشته یکی از سختترین دورههای تاریخ خود را تجربه کرده است. کاهش بارندگی، افزایش دما، رشد جمعیت و افزایش مصرف آب باعث شد حجم ذخایر آن بهشدت کاهش یابد و تصاویر بستر خشکشده سد، نگرانیهای فراوانی را در افکار عمومی ایجاد کند.
با این حال، بارندگیهای زمستان و بهار امسال تا حدودی شرایط را تغییر داد و موجب افزایش ورودی آب به مخزن سد شد. بهدنبال این بارشها، حجم ذخیره سد نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد چشمگیری را تجربه کرد.
استاندار البرز نیز با اشاره به این شرایط اعلام کرده است که سد کرج اکنون حدود ۹۰ درصد پرشدگی دارد و این موضوع میتواند بخشی از نگرانیها درباره تأمین آب تابستان را کاهش دهد.
با این حال، وی تأکید کرده است که این شرایط به معنای پایان دغدغههای آبی نیست و مردم باید همچنان در مصرف آب صرفهجویی کنند.
استاندار البرز در اینباره گفته است: این آب فقط برای امسال نیست و حق مردم البرز و تهران است. این جمله شاید مهمترین پیام مدیریت منابع آب در شرایط کنونی باشد؛ اینکه آب ذخیرهشده در سدها تنها برای عبور از تابستان امسال در نظر گرفته نشده است، بلکه باید پاسخگوی نیازهای سالهای آینده نیز باشد.
کارشناسان معتقدند ذخیره سدها تنها میتواند زمان بخرد، نه اینکه کسری بارش را جبران کند. بارشی که در یک سال از دست میرود، قابل بازگشت نیست و اگر روند کمبارشی در سالهای آینده ادامه پیدا کند، حتی سدهای پرآب امروز نیز با چالش مواجه خواهند شد.
به گفته این پژوهشگر، مشکل منابع آب ایران بسیار عمیقتر از یک یا دو سال خشکسالی است و ریشه آن را باید در ناترازی مزمن میان منابع و مصارف آب جستوجو کرد. انتقال آب بینحوضهای، توسعه صنایع آببر بدون توجه به ظرفیتهای طبیعی مناطق، رشد نامتوازن شهرها و برداشت بیش از حد از سفرههای زیرزمینی، از جمله مهمترین عواملی هستند که وضعیت منابع آبی کشور را به شرایط کنونی رساندهاند.
این پژوهشگر معتقد است مرز استانها سیاسی است، اما مرز حوضههای آبریز طبیعی است و زمانی که تصمیمگیریها بر اساس ملاحظات سیاسی و اداری انجام شود، مدیریت یکپارچه منابع آب با مشکل مواجه خواهد شد.
وی میگوید: بارش در جایی میبارد که طبیعت تعیین میکند، اما اینکه آب به کجا منتقل شود و اولویت مصرف با چه بخشی باشد، به سیاستگذاری مربوط میشود. همین موضوع باعث شده است حتی حوضههایی که امروز وضعیت مناسبی دارند، نسبت به آینده احساس اطمینان نداشته باشند؛ چراکه الگوی بارش در ایران بسیار متغیر و پیشبینیناپذیر است.
کارشناسان معتقدند ایران در بسیاری از حوضههای آبریز خود با نشانههای آشکار ورشکستگی آبی مواجه است؛ وضعیتی که در آن، برداشت از منابع آب برای سالهای طولانی از ظرفیت تجدیدپذیر آنها فراتر رفته است. در این میان، البرز و تهران شرایط ویژهای دارند؛ زیرا این دو استان عملاً از یک سامانه مشترک تأمین آب استفاده میکنند و نمیتوان وضعیت آبی یکی را جدا از دیگری بررسی کرد.
سد کرج در کنار سدهای طالقان، لار، لتیان و ماملو، بخش مهمی از آب شرب تهران را تأمین میکند و هرگونه کاهش ذخایر آن میتواند بر امنیت آبی پایتخت تأثیر بگذارد.
اما چالش اصلی تنها به سدها محدود نمیشود. افت مستمر سطح آبهای زیرزمینی در دشتهای کرج و هشتگرد، زنگ خطر دیگری است که کارشناسان درباره آن هشدار میدهند.
برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی طی سالهای گذشته موجب شده است این مناطق با کسری مخزن و افت شدید سطح آب مواجه شوند. یکی از پیامدهای مستقیم این شرایط، فرونشست زمین است؛ پدیدهای که از آن با عنوان «زلزله خاموش» نیز یاد میشود.
فرونشست صرفاً به معنای پایین رفتن سطح زمین نیست، بلکه در بسیاری از موارد به معنای از بین رفتن دائمی بخشی از ظرفیت طبیعی آبخوانها برای ذخیره آب است؛ ظرفیتی که بازگرداندن آن تقریباً غیرممکن خواهد بود.
کارشناسان تأکید میکنند ارزیابی وضعیت منابع آب نباید تنها بر اساس میزان بارش یک سال انجام شود، بلکه باید مجموعهای از شاخصها، از جمله وضعیت آبخوانها، میزان برداشت از منابع زیرزمینی، ذخایر سدها و روند تغییرات اقلیمی، مورد توجه قرار گیرد.
افزایش دما و تغییر الگوی بارش نیز از دیگر چالشهای پیش روی منابع آب کشور محسوب میشود. افزایش دما موجب تبخیر بیشتر منابع سطحی میشود و همین موضوع میتواند بخشی از آثار مثبت سالهای پربارش را خنثی کند. در چنین شرایطی، مدیریت مصرف آب بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.
بخش قابلتوجهی از مصرف آب شهری مربوط به مصارف غیرضروری و هدررفت در شبکه توزیع است؛ موضوعی که با اصلاح الگوی مصرف میتواند تا حد زیادی کنترل شود.
کارشناسان میگویند اگر هر شهروند تنها چند لیتر از مصرف روزانه خود را کاهش دهد، در مقیاس میلیونها نفر، حجم بزرگی از آب ذخیره خواهد شد. کاهش زمان استحمام، استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف، تعمیر نشتیها و پرهیز از مصارف غیرضروری، از جمله راهکارهایی است که میتواند در حفظ منابع آبی مؤثر باشد.
واقعیت این است که ایران وارد دورهای از نوسانات شدید اقلیمی شده است و ممکن است یک سال بارندگی مناسب و سال بعد خشکسالی شدید را تجربه کند؛ بنابراین برنامهریزی برای منابع آب باید مبتنی بر بدبینانهترین سناریوها باشد، نه خوشبینانهترین آنها.
پرشدگی ۹۰ درصدی سد کرج، بدون تردید خبر امیدوارکنندهای برای مردم البرز و تهران است، اما این موفقیت نباید به ایجاد تصور پایان مشکلات آبی منجر شود.
آب موجود در سد امیرکبیر تنها متعلق به امروز نیست؛ این ذخیره، سرمایه مشترک میلیونها شهروند در تهران و البرز و حقی برای نسلهای آینده است. حفظ این سرمایه ملی تنها با توسعه زیرساختها امکانپذیر نخواهد بود، بلکه به تغییر نگاه جامعه به آب و مشارکت مردم در مدیریت مصرف نیاز دارد.
شاید مهمترین جمله درباره وضعیت امروز منابع آب کشور همان باشد که کارشناسان بر آن تأکید میکنند؛ بارندگی، درآمد سالانه منابع آب است، اما آبخوانها و ذخایر راهبردی، سرمایه این سرزمیناند و هیچ کشوری با مصرف سرمایه خود، آیندهای پایدار نخواهد داشت.
لینک کپی شد
گزارش خطا
اخبار مرتبط
