یکپارچه‌سازی «ستاد» و «میدان»؛ تحول راهبردی در ساختار عالی دفاعی کشور و انتصاب رئیس جدید ستاد کل نیروهای مسلح

به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری دانشجو ؛ با حکم فرماندهی کل قوا، سرلشکر پاسدار خلبان علی عبداللهی به ریاست ستاد کل نیرو‌های مسلح منصوب شد. در این حکم بر تکمیل فرآیند ادغام ستاد کل و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء (ص) تاکید شده است؛ اقدامی که اجرای آن از سال گذشته در دستور کار قرار داشت.

قرارگاه خاتم و ستاد کل، دو رکن اصلی مدیریت دفاعی کشور هستند که در دو مقطع متفاوت و برای پاسخ به نیاز‌های اجرایی وقت شکل گرفتند. اولی در اوج جنگ برای هماهنگی عملیاتی ارتش و سپاه متولد شد و دومی چند سال بعد برای ایجاد انسجام کلان در کل نیرو‌های مسلح به وجود آمد.

این دو مجموعه طی چهار دهه گذشته با وجود ارتباط نزدیک، دو سازمان مجزا بودند. اما تجربیات نبرد‌های اخیر و ماهیت تحولات امنیتی، نیاز به چابک‌سازی و یکپارچه‌سازی فرماندهی را پررنگ کرد. با این تصمیم، ریاست مجموعه ادغام‌شده بر عهده سرلشکر عبداللهی و جانشینی آن بر عهده امیر سرتیپ کیومرث حیدری قرار گرفته است.

از خیبر تا ثبت در تاریخ؛ تولد قرارگاه خاتم

بر اساس اسناد تاریخی و خاطرات آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء (ص) ۳۰ بهمن ۱۳۶۲ و در آستانه عملیات خیبر شکل گرفت. تجربه سه سال نخست جنگ نشان داده بود که ارتش و سپاه با توجه به تفاوت در ساختار، آموزش و شیوه‌های عملیاتی، برای اجرای نبرد‌های بزرگ به یک مرکز فرماندهی مشترک نیاز دارند. قرارگاه‌هایی مثل «کربلا» تا حدی این خلاء را پر می‌کردند، اما گسترش ابعاد جنگ نیاز به سطحی بالاتر از فرماندهی را آشکار کرد.

در این شرایط، امام خمینی (ره) مسئولیت فرماندهی جنگ را به آیت‌الله هاشمی رفسنجانی سپردند و قرارگاه خاتم به عنوان مرکز عالی فرماندهی عملیات‌های مشترک تأسیس شد. هاشمی رفسنجانی که رئیس مجلس و نماینده امام در شورای عالی دفاع بود، نقش حلقه واسط میان تصمیم‌گیران سیاسی و فرماندهان میدانی را بر عهده گرفت.

با راه‌اندازی این قرارگاه، تمامی طرح‌های عملیاتی ارتش و سپاه در یک قالب مشترک هماهنگ می‌شد. چهره‌هایی مانند علی صیاد شیرازی، محسن رضایی و حسن روحانی در سطوح ستادی و عملیاتی آن نقش‌آفرینی کردند. تجربه دفاع مقدس نشان داد که حضور چنین نهادی برای حفظ وحدت فرماندهی در میدان نبرد الزامی است.

درس‌های جنگ و ضرورت مدیریت کلان

اداره یک نبرد گسترده ثابت کرد که هماهنگی نیرو‌های مسلح فقط به خط مقدم محدود نمی‌شود؛ بلکه ابعادی مانند پشتیبانی، آموزش، نیروی انسانی، لجستیک و صنایع دفاعی نیز به مدیریت متمرکز نیاز دارد. در سال‌های پایانی جنگ، آیت‌الله خامنه‌ای (رئیس‌جمهور وقت) طی نامه‌ای به امام خمینی (ره) پیشنهاد کردند اداره تمامی امور ارتش، سپاه و سایر نیرو‌ها به فردی واحد واگذار شود.

این پیشنهاد خرداد ۱۳۶۷ با حکم امام خمینی (ره) برای انتصاب هاشمی رفسنجانی به جانشینی فرماندهی کل قوا عملی شد. در این حکم بر تشکیل «ستاد فرماندهی کل قوا» تاکید شده بود؛ مجموعه‌ای که برخلاف قرارگاه خاتم (که تمرکزش روی هدایت عملیاتی بود)، مسئولیت هماهنگی کلان، برنامه‌ریزی و مدیریت ساختاری نیرو‌های مسلح را بر عهده گرفت.

تثبیت ساختار دوگانه در دهه ۷۰

با پایان جنگ تحمیلی، ساختار دفاعی کشور بازطراحی شد. دی‌ماه ۱۳۷۰ با حکم رهبر انقلاب، عنوان «ستاد فرماندهی کل قوا» به «ستاد کل نیرو‌های مسلح» تغییر یافت. وظیفه ستاد کل شامل برنامه‌ریزی راهبردی، سیاست‌گذاری دفاعی و ایجاد هماهنگی میان ارتش، سپاه و نیروی انتظامی بود.

از اوایل دهه ۷۰، یک مدل دوسطحی در مدیریت دفاعی جا افتاد: ستاد کل به عنوان بالاترین مرجع راهبردی و ستادی، و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء (ص) به عنوان مرجع فرماندهی و هدایت عملیات‌های مشترک. اگرچه وظایف این دو بخش جدا بود، اما تعامل سازمانی نزدیکی داشتند و فرماندهان ارشد در مقاطع مختلف میان این دو ساختار جابه‌جا می‌شدند.

سیر فرماندهی در قرارگاه خاتم و ستاد کل

قرارگاه خاتم پس از جنگ به کار خود ادامه داد. با استعفای هاشمی رفسنجانی در شهریور ۱۳۶۸، آیت‌الله خامنه‌ای فرماندهی این قرارگاه را عهده‌دار شدند. سال ۱۳۹۵ سرلشکر غلامعلی رشید به فرماندهی این قرارگاه منصوب شد و امیر سرلشکر حسین حسنی سعدی جانشینی آن را بر عهده گرفت.

سرلشکر رشید تا زمان آغاز جنگ ۱۲روزه در خرداد ۱۴۰۴ در این سمت حضور داشت و در نخستین روز نبرد به شهادت رسید. پس از او سرلشکر علی شادمانی فرمانده قرارگاه شد که او نیز پس از مجروحیت در تیر ۱۴۰۴ به شهادت رسید. سپس سرلشکر علی عبداللهی با توجه به سابقه طولانی در ستاد کل، فرماندهی قرارگاه را به دست گرفت. آذر ۱۴۰۴ نیز امیر کیومرث حیدری به عنوان جانشین قرارگاه منصوب شد.

در سوی دیگر، ریاست ستاد فرماندهی کل قوا (ستاد کل) پس از هاشمی رفسنجانی، از مهر ۱۳۶۸ به سرلشکر سید حسن فیروزآبادی سپرده شد و او تا تیر ۱۳۹۵ در این سمت ماند. سپس سرلشکر محمدحسین باقری به ریاست ستاد کل رسید. با شهادت سرلشکر باقری در خرداد ۱۴۰۴، سرلشکر سیدعبدالرحیم موسوی به ریاست ستاد کل و سردار احمد وحیدی به جانشینی آن منصوب شدند. با انتصاب سردار وحیدی در دی ۱۴۰۴ به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه، سردار عبداللهی همزمان با فرماندهی قرارگاه خاتم، مسئولیت جانشینی ستاد کل را هم بر عهده گرفت.

یکپارچه‌سازی ساختار؛ پیوند ستاد و میدان

تحولات نظامی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ و تجربیات به دست آمده از نبرد‌های اخیر، ضرورت چابک‌سازی، افزایش سرعت تصمیم‌گیری و حذف موازی‌کاری‌ها را پررنگ‌تر کرد. فرآیند ادغام دو مجموعه که از سال گذشته با تدبیر رهبری انقلاب و توسط سرلشکر موسوی پیگیری می‌شد، در حکم انتصاب سرلشکر عبداللهی از سوی آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای به مرحله پایانی رسید.

اهمیت این تغییر در پیوند زدن «ستاد» و «میدان» است. قرارگاه خاتم ابزار هدایت عملیات بود و ستاد کل مرکز برنامه‌ریزی راهبردی. اکنون ترکیب این دو کارکرد در یک ساختار واحد، زنجیره فرماندهی را کوتاه کرده و فاصله میان تصمیم‌گیری راهبردی تا اجرای عملیاتی را به حداقل می‌رساند.

در نبرد‌های مدرن که به‌طور همزمان عرصه‌های هوایی، موشکی، پهپادی، سایبری و اطلاعاتی را درگیر می‌کند، سرعت عمل اهمیت مضاعفی دارد. ادغام ستاد کل و قرارگاه خاتم را می‌توان مهم‌ترین تحول ساختاری در نیرو‌های مسلح طی چند دهه اخیر دانست؛ پاسخی ساختاری که ریشه در تجربیات دفاع مقدس دارد، اما برای پاسخگویی به الزامات نبرد‌های جدید طراحی شده است.