«الخلیج العربی»؛ جعلِ روی نقشه، شکست در تاریخ

به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری دانشجو، سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، به عراق در روز‌های اخیر با حاشیه‌ای متفاوت همراه شد؛ حاشیه‌ای که بار دیگر موضوع نام تاریخی خلیج فارس را به صدر بحث‌های فضای مجازی آورد.

ماجرا از آنجا آغاز شد که قالیباف در جریان سفر خود به عراق و دیدار با مقام‌های این کشور، تصویری منتشر کرد که در پس‌زمینه آن نقشه منطقه با عنوان «خلیج فارس» دیده می‌شد.

اما یک روز بعد، هیبت الحلبوسی، رئیس مجلس نمایندگان عراق، تصویری مشابه منتشر کرد که در آن به‌جای خلیج فارس، عبارت الخلیج العربی درج شده بود.

انتشار این تصویر با واکنش‌های گسترده‌ای در ایران و عراق همراه شد و بار دیگر بحث درباره نام این پهنه آبی را داغ کرد؛ نامی که سابقه آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و در اسناد و نقشه‌های تاریخی متعددی با عنوان خلیج فارس ثبت شده است.

اما نام خلیج فارس از کجا آمده است؟

نام «خلیج فارس» ریشه‌ای بسیار قدیمی دارد و شواهد تاریخی، استفاده از این عنوان را به دوران پیش از میلاد می‌رساند.

فلاویوس آریان، تاریخ‌نگار یونانی، در آثار خود از عنوانی با معنای «خلیج فارس» استفاده کرده است. بعد‌ها در منابع جغرافیایی لاتین نیز عبارت‌هایی مانند Mare Persicum برای این پهنه به کار رفت.

بررسی نقشه‌ها و منابع جغرافیایی تاریخی از دوران پیش از میلاد تا دوره‌های بعدی نشان می‌دهد که عنوان «پارس» در نام‌گذاری این پهنه آبی استمرار داشته است؛ موضوعی که قدمت تاریخی نام «خلیج فارس» را نشان می‌دهد.

از چه زمانی «خلیج عربی» مطرح شد؟

تلاش برای جایگزین کردن عنوان «خلیج عربی» به جای نام تاریخی «خلیج فارس» سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد و ریشه آن به جریان‌های پان‌عربی در دهه ۱۹۵۰ میلادی بازمی‌گردد. جمال عبدالناصر در دهه ۱۹۵۰ و در چارچوب سیاست پان‌عربیسم، استفاده از عنوان «خلیج عربی» را مطرح کرد و این رویکرد پس از خروج استعمار انگلیس از منطقه تقویت شد

در مورد امارات، نمونه‌های مشخص‌تری از استفاده و ترویج این عنوان وجود دارد. در برخی نمایشگاه‌های مرتبط با تاریخ دریانوردی در امارات، از عنوان «خلیج عربی» به جای «خلیج فارس» استفاده شده است؛ این در حالی است که در برخی اسناد و نقشه‌های تاریخی موجود در خود امارات، از جمله نقشه‌های تاریخی نگهداری‌شده در موزه لوور ابوظبی، نام «خلیج فارس» ثبت شده است.

این دوگانگی نشان می‌دهد که تلاش برای تغییر عنوان خلیج فارس، با وجود تکرار در برخی عرصه‌های سیاسی و فرهنگی کشور‌های عربی از جمله امارات، نتوانسته نام تاریخی خلیج فارس را از اسناد تاریخی حذف کند.

واکنش کاربران عراقی

اقدام الحلبوسی البته با واکنش یکدست مثبتی در فضای مجازی عراق روبه‌رو نشد. شماری از کاربران عراقی با انتقاد از استفاده رئیس پارلمان کشورشان از عنوان خلیج عربی، بر تاریخی بودن نام خلیج فارس تأکید کردند. در برخی واکنش‌های منتشرشده حتی کاربران عراقی با استفاده از تعبیر‌هایی مانند «الخلیج الفارسی» و «الخلیج الفارسی الشیعی» به اقدام الحلبوسی پاسخ دادند.

در سوی دیگر، حتی شبکه اجتماعی ایکس نیز در توضیح پست الحلبوسی، استفاده از عنوان «خلیج عربی» را مورد اشاره قرار داد و «Persian Gulf» را به‌عنوان نام صحیح نمایش داد؛ موضوعی که خود به بخشی از واکنش‌های کاربران در فضای مجازی تبدیل شد.

در نهایت، آنچه  رخ داد، بیش از آنکه صرفاً یک اختلاف بر سر یک واژه باشد، بار دیگر نشان داد که نام این پهنه آبی به موضوعی سیاسی و هویتی در منطقه تبدیل شده است؛ اما سابقه تاریخی، اسناد جغرافیایی و کاربرد رسمی بین‌المللی همچنان نام خلیج فارس را تثبیت کرده‌اند؛ نامی که با یک تصویر، یک پست یا یک موضع سیاسی تغییر نمی‌کند.