اتاق هست، اما نه برای همه/ پشت صف خوابگاه‌های تهران چه می‌گذرد؟

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری دانشجو، طا‌ها محمدزاده؛ بررسی اطلاعیه‌ها و اخبار منتشرشده در روز‌های اخیر نشان می‌دهد مسئله خوابگاه در تهران را نمی‌توان فقط با عبارت کمبود ظرفیت توضیح داد. در یک دانشگاه، دانشجویان سنواتی باید تا پایان شهریور تخلیه کنند تا ظرفیت برای ورودی‌های جدید آزاد شود؛ در دانشگاهی دیگر، ثبت درخواست به‌تنهایی هیچ تعهدی برای تخصیص خوابگاه ایجاد نمی‌کند؛ دانشگاهی دیگر با وجود آسیب‌دیدگی بخشی از خوابگاه‌ها اعلام کرده امکان واگذاری به دانشجویان کارشناسی ارشد فراهم شده و در دانشگاهی دیگر، پیش‌ثبت‌نام چندروزه برای گروه‌های مشخص آغاز شده است.

به این ترتیب، مسئله اصلی در شهریور ۱۴۰۵ فقط تعداد ساختمان‌های خوابگاهی نیست؛ مسئله این است که از ظرفیت موجود، چه مقدار در همان لحظه قابل استفاده و قابل واگذاری است و چه گروهی در اولویت دریافت آن قرار می‌گیرد.

صف خوابگاه از پشت در دانشگاه شروع نمی‌شود

در دانشگاه صنعتی شریف، اطلاعیه اسکان ورودی‌های جدید دکتری در چهارم شهریور منتشر شد. بر اساس این اطلاعیه، ثبت درخواست از طریق سامانه «سیما» انجام می‌شود و فرم پس از ثبت، توسط کارشناسان اداره امور خوابگاه‌ها بررسی خواهد شد.

نکته کلیدی، اما در بخش دیگری از اطلاعیه قرار دارد؛ ثبت درخواست به‌تنهایی تعهدی برای دانشگاه ایجاد نمی‌کند و تخصیص خوابگاه به تأیید کارشناسان، وجود ظرفیت خالی و تکمیل مراحل ثبت‌نام در مهلت مقرر وابسته است. همین یک بند، تفاوت میان درخواست خوابگاه و خوابگاه داشتن را روشن می‌کند.

در شریف حتی دایره متقاضیان نیز محدود شده است. طبق اطلاعیه، دانشجویان ساکن تهران و توابع، استان البرز و دانشجویان بورسیه مشمول تخصیص خوابگاه نیستند؛ بنابراین ظرفیت خوابگاه از ابتدا برای همه دانشجویان یکسان تعریف نشده و محل سکونت، وضعیت تحصیلی و شرایط دانشجو در امکان دریافت اتاق اثر دارد. برای ورودی جدیدی که از شهرستان راهی تهران می‌شود، قبولی در دانشگاه هنوز مساوی با قطعی شدن محل سکونت نیست.

دانشگاه تهران؛ هزار تختی که باید آزاد شود

اگر قرار باشد دنبال عددی بگردیم که نشان دهد چرا مسئله سنوات در شهریور اهمیت پیدا می‌کند، دانشگاه تهران یکی از روشن‌ترین نمونه‌هاست. معاون دانشجویی و فرهنگی دانشگاه تهران ۱۸ مرداد امسال اعلام کرد که بیش از هزار دانشجوی سنواتی همچنان در خوابگاه‌های دانشگاه سکونت دارند. به گفته او، این دانشجویان باید تا پایان شهریور خوابگاه را تخلیه کنند و از مهرماه دیگر برای اسکان در خوابگاه‌های دانشگاه مراجعه نکنند تا امکان اسکان دانشجویان جدید فراهم شود.

موضوع فقط تعداد افراد نیست. معاون دانشجویی دانشگاه تهران توضیح داده است که ادامه سکونت دانشجویان سنواتی مستقیماً بر ظرفیت ورودی‌های جدید اثر می‌گذارد؛ تا جایی که ماندن دانشجویانی که باید اتاق را تخلیه کنند، می‌تواند باعث شود به جای اتاق چهار نفره، اتاقی با پنج یا شش نفر مورد استفاده قرار گیرد.

در اینجا مسئله خوابگاه از «ساخت ساختمان جدید» فاصله می‌گیرد و به مدیریت ظرفیت موجود می‌رسد. یک اتاق چهار نفره، چهار ظرفیت دارد و اگر دانشجوی سنواتی خارج از سنوات رفاهی همچنان در آن بماند، ظرفیت جدیدی به وجود نمی‌آید؛ فقط فشار روی همان اتاق افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل دانشگاه تهران تخلیه خوابگاه توسط دانشجویان سنواتی را بخشی از فرآیند آماده‌سازی برای ورود دانشجویان جدید قرار داده است.

این مسئله البته به معنای نادیده گرفتن شرایط دانشجوی سنواتی نیست. دانشگاه برای دانشجویانی که پروپوزال مصوب دارند یا در مراحل پایانی تحصیل هستند، امکان ادامه سکونت در تابستان را فراهم کرده، اما از آنها خواسته شده پس از تعیین تکلیف تحصیلی، خوابگاه را تخلیه کنند؛ بنابراین در دانشگاه تهران، یکی از گره‌های اصلی شهریور امسال کاملاً مشخص است؛ بخشی از ظرفیت موجود باید از دانشجویان سنواتی به ورودی‌های جدید منتقل شود.

شریف؛ ظرفیت خالی شرط آخر است

شریف در اطلاعیه چهارم شهریور، فرآیند خوابگاه را مرحله‌بندی کرده است؛ درخواست، بررسی کارشناسی، تأیید، تکمیل مراحل و در نهایت تخصیص. دانشگاه حتی در سامانه خوابگاه خود، گروه‌های مختلف دانشجویان را بر اساس مقطع و سال ورود تفکیک کرده است. این ساختار نشان می‌دهد ظرفیت خوابگاه را نمی‌توان یک عدد ثابت دانست. ظرفیت در اختیار دانشگاه باید میان دانشجویان واجد شرایط تقسیم شود و در این میان، سابقه استفاده از خدمات رفاهی و تسویه حساب نیز اهمیت پیدا می‌کند. برای دانشجویان دکتری جدید شریف، در صورت استفاده قبلی از خوابگاه یا وام، تعیین تکلیف وضعیت مقطع قبلی در صندوق رفاه نیز شرط ادامه فرآیند اعلام شده است. در نتیجه، حتی وقتی یک ساختمان فیزیکی و تخت وجود دارد، هنوز چند مرحله اداری میان آن تخت و دانشجو قرار گرفته است.

شهیدبهشتی؛ خوابگاه از فاقد تعهد به امکان واگذاری رسید

دانشگاه شهید بهشتی امسال با وضعیت متفاوتی وارد شهریور شده است. در جریان آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های دانشگاه، شش خوابگاه و شش بلوک با ظرفیت بیش از ۲۴۰۰ دانشجو آسیب جدی دیدند. وزیر علوم ۲۵ مرداد اعلام کرد که ۹۵ درصد پروژه بازسازی این خوابگاه‌ها انجام شده و مجموعه‌ها پیش از آغاز سال تحصیلی جدید آماده بهره‌برداری خواهند شد. اما مسئله برای دانشجویان جدید زمانی حساس‌تر شد که وضعیت خوابگاه در دفترچه پذیرش کارشناسی ارشد محل ابهام قرار گرفت. در روز‌های اخیر، دانشگاه شهید بهشتی در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که با وجود آسیب‌دیدگی بخشی از زیرساخت‌های خوابگاهی، با اقدامات انجام‌شده امکان واگذاری خوابگاه به دانشجویان کارشناسی ارشد نیز مانند سال‌های گذشته فراهم است و جزئیات ثبت درخواست متعاقباً از طریق اطلاعیه‌های رسمی اعلام می‌شود.

این تغییر یک نکته مهم دارد؛ امکان واگذاری با تضمین خوابگاه برای همه پذیرفته‌شدگان یکی نیست. دانشگاه اکنون اعلام کرده امکان واگذاری وجود دارد، اما تعداد ظرفیت قابل تخصیص و تعداد دانشجویانی که در نهایت اتاق دریافت خواهند کرد، مشخص نشده است؛ بنابراین نمی‌توان از این اطلاعیه نتیجه گرفت که همه دانشجویان غیربومی ارشد حتماً اسکان خواهند یافت. در واقع، مسئله شهیدبهشتی در شهریور امسال از آیا خوابگاه وجود دارد؟ به چه میزان ظرفیت پس از بازسازی قابل واگذاری است؟ منتقل شده است.

الزهرا؛ چند روز برای قرار گرفتن در صف

در دانشگاه الزهرا، مسئله شکل دیگری دارد. اطلاعیه پیش‌ثبت‌نام خوابگاه‌های نیمسال اول سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵ در روز‌های اخیر منتشر شده و برای گروه‌های مشخصی از دانشجویان بازه زمانی ۷ تا ۱۰ شهریور برای ثبت درخواست در سامانه سماد در نظر گرفته شده است.

در این فراخوان، گروه‌هایی از دانشجویان کارشناسی و کارشناسی ارشد بر اساس سال ورود مشمول پیش‌ثبت‌نام شده‌اند. اینجا هم ثبت‌نام مرحله اول است، نه پایان فرآیند. دانشجو ابتدا باید در بازه چندروزه خود را وارد فرآیند کند و بعد منتظر بررسی شرایط و تعیین تکلیف اسکان بماند.

همین محدودیت زمانی نشان می‌دهد که خوابگاه در دانشگاه‌ها یک خدمت بدون سقف و بدون صف نیست؛ متقاضی باید در زمان مشخص وارد فرآیند شود و شرایط او با ضوابط دانشگاه تطبیق داده شود.

علامه؛ عددی که سال گذشته از فشار تقاضا خبر داد

در دانشگاه علامه طباطبائی نیز تجربه سال گذشته تصویر روشنی از فشار تقاضا ارائه می‌کند. در فرآیند پیش‌ثبت‌نام نیمسال اول سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴، ۲۱۱۵ نفر برای اسکان در خوابگاه‌ها پیش‌ثبت‌نام کرده بودند. معاونت دانشجویی دانشگاه در ادامه نیز برای دانشجویان سنوات اضافه، به صراحت از «محدودیت ظرفیت» و «درخواست‌های متعدد» سخن گفت و پذیرش این گروه را محدود کرد. این عدد مربوط به سال گذشته است و نباید آن را به عنوان آمار امسال جا زد؛ اما برای فهم ساختار مسئله اهمیت دارد. علامه در سال گذشته با تقاضایی بیش از دو هزار نفر مواجه بوده و برای سنوات اضافه نیز ظرفیت محدود تعریف کرده است؛ بنابراین وقتی در شهریور ۱۴۰۵ درباره اسکان دانشجویان جدید و قدیمی صحبت می‌کنیم، نمی‌توان مسئله را فقط به تعداد ساختمان‌های موجود تقلیل داد. تعداد متقاضی، سنوات مجاز، اولویت‌های اسکان و ظرفیت واقعی قابل واگذاری هم‌زمان روی نتیجه اثر می‌گذارند.

علم و صنعت؛ وقتی یک خوابگاه هم ممکن است از مدار خارج باشد

در دانشگاه علم و صنعت، اطلاعیه‌های سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد وضعیت خوابگاه حتی در سطح ساختمان‌ها نیز یکدست نیست. در خردادماه اعلام شد که خوابگاه فرجام، محل اسکان دانشجویان دکتری، به علت تعمیرات بسته است و دانشجویان این خوابگاه باید برای تعیین محل اسکان خود با واحد اسکان مدیریت امور خوابگاه‌ها هماهنگ کنند.

در اطلاعیه اسکان تابستانی نیز گروه‌های مشخصی از دانشجویان، از جمله بخشی از دانشجویان کارشناسی ارشد، کارشناسی و دانشجویان دارای کارآموزی در تهران، مشمول اسکان تابستانی اعلام شدند.

این نمونه نشان می‌دهد تعداد خوابگاه‌ها به تنهایی معیار مناسبی برای سنجش ظرفیت نیست. یک ساختمان ممکن است در فهرست خوابگاه‌های دانشگاه قرار داشته باشد، اما در مقطعی به دلیل تعمیرات قابل استفاده نباشد؛ بنابراین برای دانشجوی جدید، عدد واقعی همان تعداد تختی است که در زمان تخصیص، آماده استفاده است.

امیرکبیر؛ پیش‌ثبت‌نام، شرط ورود به فرآیند

دانشگاه صنعتی امیرکبیر نیز در سال ۱۴۰۵ فرآیند اسکان را بر پایه پیش‌ثبت‌نام سامان داده است. در اطلاعیه اسکان تابستانی این دانشگاه، برای متقاضیان بازه مشخصی جهت پیش‌ثبت‌نام در سامانه بهستان تعیین شد و دانشگاه اعلام کرد این مهلت قابل تمدید نیست. در همان اطلاعیه، گروه‌های مختلف دانشجویان بر اساس مقطع و وضعیت تحصیلی مشمول اسکان معرفی شدند.

برای نیمسال مهر نیز دانشگاه از ماه‌های قبل فرآیند پیش‌ثبت‌نام برخی گروه‌ها، از جمله خوابگاه متأهلی، را آغاز کرده است. این الگو نشان می‌دهد در امیرکبیر نیز دریافت خوابگاه یک فرآیند چندمرحله‌ای است و صرف متقاضی بودن به معنای تخصیص اتاق نیست.

خواجه‌نصیر؛ ظرفیت فقط یک عدد نیست

در دانشگاه صنعتی خواجه‌نصیرالدین طوسی نیز تجربه سال‌های اخیر نشان داده که مسئله اسکان با ظرفیت و نوع تقاضا ارتباط مستقیم دارد. دانشگاه پیش‌تر در اطلاعیه‌های خود درباره خوابگاه، حتی تغییر شیوه اسکان در اتاق‌ها را نیز در دستور کار قرار داده و درباره کیفیت و ظرفیت خوابگاه‌ها اقدامات مختلفی انجام داده است.

در سال جاری نیز دانشگاه برای خوابگاه متأهلی در حال توسعه ظرفیت است. بر اساس گزارش منتشرشده درباره پروژه خوابگاه متأهلی، ظرفیت موجود در تهران ۱۲ واحد اعلام شده و با راه‌اندازی مجموعه جدید، تعداد واحد‌های خوابگاه متأهلی دانشگاه به ۲۴ واحد خواهد رسید.

این عدد مربوط به خوابگاه متأهلی است و نباید با ظرفیت خوابگاه مجردی مقایسه شود؛ اما یک نکته مهم را روشن می‌کند: افزایش ظرفیت خوابگاهی الزاماً به معنای افزایش فوری ظرفیت همه گروه‌های دانشجویی نیست. هر پروژه، گروه هدف و زمان بهره‌برداری خودش را دارد.

شهید رجایی؛ خوابگاه آماده است، اما فرآیند اسکان همچنان مرحله‌بندی دارد

دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی نیز در سال جاری اطلاعیه‌های مشخصی درباره اسکان منتشر کرده است. در یکی از اطلاعیه‌های مربوط به پذیرفته‌شدگان، زمان‌بندی انتخاب اتاق خوابگاه اعلام شده و در مردادماه نیز دانشگاه از آماده‌سازی و تجهیز سرا‌های دانشجویی برای میزبانی از دانشجویان خبر داده است.

در این دانشگاه، اهمیت خوابگاه از این جهت بیشتر است که سرا‌های دانشجویی علاوه بر استفاده معمول دانشجویان، در سال جاری برای اسکان بیش از ۱۲۰۰ مهمان در جریان یک برنامه دانشگاهی نیز مورد استفاده قرار گرفته‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد ظرفیت فیزیکی خوابگاه با ظرفیت در دسترس برای اسکان عادی دانشجویان یکسان نیست و نوع استفاده از ساختمان نیز می‌تواند بر مدیریت فضا اثر بگذارد.

سه عددی که باید از دانشگاه‌ها پرسید

وقتی اطلاعیه‌های این دانشگاه‌ها کنار هم قرار می‌گیرند، یک مسئله مشترک دیده می‌شود؛ اما این مسئله نبود خوابگاه به معنای مطلق نیست. مسئله، تفاوت سه عدد است: ظرفیت اسمی، ظرفیت قابل استفاده و ظرفیت قابل واگذاری.

دانشگاهی ممکن است ده‌ها ساختمان و هزاران تخت داشته باشد، اما بخشی از آنها به علت تعمیرات از مدار خارج باشند، بخشی در اختیار دانشجویان سنواتی باشند و بخشی نیز به گروه‌های دارای اولویت اختصاص پیدا کنند.

نمونه علم و صنعت نشان می‌دهد ساختمان در حال تعمیر می‌تواند از ظرفیت عملیاتی خارج شود. نمونه دانشگاه تهران نشان می‌دهد ماندن بیش از هزار دانشجوی سنواتی می‌تواند مستقیماً بر ظرفیت ورودی‌های جدید اثر بگذارد. نمونه شریف نشان می‌دهد حتی پس از ثبت درخواست، تخصیص به وجود ظرفیت خالی و تأیید کارشناسان وابسته است و شهیدبهشتی نشان می‌دهد حتی بازسازی ۹۵ درصدی یک مجموعه نیز تا زمانی که ظرفیت قابل واگذاری مشخص نشود، پاسخ کامل به پرسش دانشجو نیست.

اینجاست که یک خلأ اطلاعاتی جدی شکل می‌گیرد. دانشگاه‌ها معمولاً زمان ثبت درخواست و شرایط اسکان را اعلام می‌کنند، اما کمتر پیش می‌آید که هم‌زمان چهار عدد را منتشر کنند: چند نفر درخواست داده‌اند، چند نفر واجد شرایط شناخته شده‌اند، چند تخت در آن نیمسال واقعاً قابل واگذاری است و در نهایت چند متقاضی بدون خوابگاه می‌مانند بدون این چهار عدد، تشخیص اینکه مشکل هر دانشگاه کمبود ساختمان است یا افزایش تقاضا، فرسودگی، سنوات یا نحوه اولویت‌بندی، دشوار می‌شود.

دانشجویی که اتاق نگرفت، وارد بازار دیگری می‌شود

مسئله از اینجا به بعد دیگر داخل دانشگاه نمی‌ماند. دانشجویی که خوابگاه نمی‌گیرد باید سراغ خوابگاه خودگردان، اجاره اتاق یا خانه اشتراکی برود. در این مرحله دانشگاه دیگر کنترل مستقیمی بر هزینه‌ای که دانشجو پرداخت می‌کند ندارد.

برای یک دانشجوی بومی تهران، نداشتن خوابگاه الزاماً به معنای جابه‌جایی محل زندگی نیست؛ اما برای دانشجوی شهرستانی، نداشتن خوابگاه می‌تواند به معنای پرداخت یک هزینه جدید و سنگین برای ادامه تحصیل باشد.

به همین دلیل، تفاوت میان دانشگاه خوابگاه دارد و این دانشجو خوابگاه می‌گیرد فقط یک تفاوت اداری نیست. این تفاوت می‌تواند روی تصمیم خانواده برای انتخاب دانشگاه، میزان هزینه ماهانه دانشجو، زمان رفت‌وآمد و حتی امکان حضور مستمر در دانشگاه اثر بگذارد.

در سوی دیگر، دانشگاه نیز با محدودیتی واقعی روبه‌روست. نمی‌تواند یک اتاق چهار نفره را بی‌نهایت بار تقسیم کند، ساختمانی را که در حال تعمیر است به عنوان ظرفیت کامل محاسبه کند یا دانشجویان سنواتی را بدون در نظر گرفتن ضوابط برای همیشه در خوابگاه نگه دارد؛ بنابراین مسئله اصلی شهریور ۱۴۰۵، یک دعوای ساده میان دانشجو و دانشگاه نیست؛ مسئله، مدیریت یک ظرفیت محدود در برابر تقاضایی است که هر سال با ورود دانشجویان جدید دوباره تولید می‌شود.

مهر از همین حالا شروع شده است

برای دانشجوی جدید، سال تحصیلی از روز اول کلاس آغاز نمی‌شود؛ از همان روزی شروع می‌شود که باید بفهمد کجا زندگی خواهد کرد. در تهران، دانشگاه تهران با بیش از هزار دانشجوی سنواتی روبه‌روست که باید تا پایان شهریور تکلیف اتاق‌های خود را روشن کنند. شریف در اطلاعیه جدید خود تصریح کرده که درخواست خوابگاه به تنهایی تعهدی برای تخصیص ایجاد نمی‌کند. علم و صنعت بخشی از ظرفیت خود را در مقاطعی به دلیل تعمیرات از مدار خارج کرده و امیرکبیر و الزهرا نیز فرآیند اسکان را از مسیر پیش‌ثبت‌نام و بررسی شرایط مدیریت می‌کنند. در شهیدبهشتی نیز پس از آسیب‌دیدگی و بازسازی شش بلوک خوابگاهی، دانشگاه در هفتم شهریور اعلام کرده امکان واگذاری خوابگاه به دانشجویان کارشناسی ارشد فراهم شده است.

پس مسئله خوابگاه‌های تهران در شهریور امسال را نمی‌توان با یک جمله خوابگاه هست یا خوابگاه نیست جمع کرد. خوابگاه هست؛ اما بخشی از آن در حال تعمیر است، بخشی در اختیار دانشجویان فعلی است، بخشی به گروه‌های دارای اولویت می‌رسد و بخشی باید پس از تخلیه سنواتی‌ها دوباره میان ورودی‌های جدید توزیع شود.

آنچه هنوز جای خالی آن در اطلاع‌رسانی دانشگاه‌ها دیده می‌شود، عدد نهایی است؛ عددی که مشخص کند از میان تمام متقاضیان، چند نفر در نهایت کلید اتاق را تحویل خواهند گرفت.

تا زمانی که این عدد منتشر نشود، فاصله میان ظرفیت خوابگاه و خوابگاهی که واقعاً به دانشجو می‌رسد همچنان پابرجاست. برای دانشگاه، این فاصله یک مسئله مدیریتی است؛ برای دانشجویی که از شهرستان راهی تهران می‌شود، اما هنوز نمی‌داند مهرماه کجا خواهد خوابید، مسئله بسیار ساده‌تر است: یک اتاق می‌خواهد، نه یک عدد در جدول ظرفیت.