بررسی چالش‌های کودکان کار؛ از بازماندگی از تحصیل و جدایی از خانواده تا ساماندهی ۴ هزار کودک در تهران

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو از روابط عمومی و امور بین الملل سازمان بهزیستی کشور، کودکی که باید بخش مهمی از روز خود را در مدرسه بگذراند، ممکن است همان ساعات را در خیابان، کارگاه یا مغازه سپری کند، اما مسئله کودکان کار فقط به حضور آنها در خیابان محدود نمی‌شود. پشت بسیاری از این کودکان، خانواده‌ای قرار دارد که با فقر، مهاجرت و... دست‌وپنجه نرم می‌کند.

سال‌ها رویکرد غالب در مواجهه با کودکان کار، جمع‌آوری و نگهداری آنها در مراکز بود و این وضعیت بدون مداخله در وضعیت خانواده و بازگرداندن کودک به چرخه آموزش، نمی‌توانست مانع تکرار این پدیده شود. حالا سازمان بهزیستی از تغییر مسیر در سیاست‌های خود خبر می‌دهد یعنی به جای تمرکز صرف بر نگهداری کودک، بر توانمندسازی خانواده، بازگشت به مدرسه، مداخلات اجتماعی و استفاده از ظرفیت تشکل‌های مردم‌نهاد استوار شده است.

بر همین اساس نشست تخصصی حمایت از کودکان آسیب‌پذیر با حضور سید جواد حسینی رئیس و مسئولان سازمان بهزیستی، صادقی مشاور محله محوری وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، فاطمه مقدسی مشاور وزیر تعاون، یوسف مزارعی مدیرکل پیگیری و پاسخگویی به درخواست‌ها و شکایات مردمی نهاد ریاست جمهوری، رضا امیدوار تجریشی مدیرکل دفتر ارتباطات مردمی و مشارکت اجتماعی نهاد ریاست جمهوری و نمایندگان تشکل‌های مردم‌نهاد برگزار شد.

در این نشست که به مدت بیش از سه ساعت به طول انجامید درباره ضرورت تغییر رویکرد به حوزه کودکان کار گفت‌و‌گو شد و موضوعاتی از ثبت‌نام کودکان فاقد مدارک هویتی و بازمانده از تحصیل تا نحوه ساماندهی کودکان کار و نظارت بر مراکز شبه‌خانواده مورد بررسی قرار گرفت.

۲ هزار و ۸۸ کودک بازمانده از تحصیل شناسایی شدند

سید جواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور در این نشست گفت: این سازمان در حال حاضر ۲۴۳ هزار کودک را تحت پوشش دارد و تاکنون ۲ هزار و ۸۸ کودک بازمانده از تحصیل در میان جامعه هدف شناسایی شده‌اند. هدف‌گذاری بهزیستی در سال جاری برگرداندن تمام این کودکان به مدرسه است و برای هر کودک تحت پوشش نیز ماهانه ۲ میلیون تومان کمک‌هزینه تحصیلی پرداخت می‌شود.

وی تأکید کرد: اگر وزارت کشور مجوز تحصیل کودک را صادر کند، اما مدرسه از ثبت‌نام او خودداری کند، بهزیستی موضوع را پیگیری خواهد کرد.

حسینی با بیان اینکه هیچ کودکی نباید از تحصیل بازبماند از دستگاه‌های مرتبط و تشکل‌های مردم‌نهاد خواست اطلاعات کودکان بازمانده از تحصیل و مناطق محل سکونت آنها را در اختیار بهزیستی قرار دهند تا امکان پیگیری و بازگرداندن آنها به مدرسه فراهم شود همچنین مسئولیت ساماندهی کودکان کار حدود سه ماه است که از سوی شورای اجتماعی کشور به سازمان بهزیستی واگذار شده است.

به گفته وی، نگاه جدید سازمان بهزیستی بر این مبناست که مسئله کودک کار را نمی‌توان صرفاً با جمع‌آوری کودک از خیابان حل کرد، چون تا زمانی که وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده تغییر نکند، امکان بازتولید این چرخه وجود دارد. بر همین اساس بهزیستی در سال‌های اخیر به سمت توسعه مراکز روزانه، مداخلات اجتماعی و مدل‌های خانواده‌محور حرکت کرده است.

حسینی همچنین به فعالیت مجموعه شوق زندگی برای حمایت از کودکان فاقد سرپرست یا دارای سرپرست نامناسب اشاره کرد و گفت: مجموعه شوق زندگی بعثت نیز با هدف حمایت از کودکان خیابانی در پارک بعثت راه‌اندازی شده است. این مجموعه با همکاری دستگاه‌هایی از جمله قوه قضائیه، شهرداری و پلیس تلاش می‌کند فرآیند شناسایی، حمایت و ساماندهی کودک را در مدت کوتاه‌تری انجام دهد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با تشریح رویکرد جدید این سازمان در ساماندهی کودکان آسیب‌پذیر گفت: با هدف تجمیع ظرفیت دستگاه‌های مسئول و تسهیل فرآیند ساماندهی کودکان کار و خیابان، مجتمع شوق زندگی بعثت ایجاد شده است تا فرآیند شناسایی، حمایت و تعیین تکلیف کودکان با سرعت بیشتری انجام شود. در این چارچوب، کودکان فاقد سرپرست مؤثر به مراکز شبه‌خانواده معرفی می‌شوند و در مواردی که کودک دارای والدین باشد تلاش می‌شود با بررسی شرایط، وی به خانواده بازگردد بر این اساس تعیین تکلیف کودک حداکثر ظرف ۲۱ روز انجام می‌شود در حالی که در گذشته این فرآیند گاه مدت زمان بسیار طولانی‌تری به طول می‌انجامید.

از مرکز نگهداری تا توانمندسازی

یکی دیگر از نمونه‌های این تغییر رویکرد، راه‌اندازی پردیس توانمندسازی کودکان در بی‌سیم تهران با همکاری یک تشکل مردم‌نهاد عنوان شد که در آن علاوه بر حمایت اجتماعی، آموزش‌های نوین، مهارت‌آموزی و کارگاه‌های حرفه‌ای برای کودکان پیش‌بینی شده است. هدف این مدل آن است که کودک صرفاً از خیابان خارج نشود بلکه در یک فرآیند حمایتی و آموزشی قرار گیرد و در صورت امکان به خانواده بازگردد.

حسینی گفت: طی سال‌های اخیر حدود ۴ هزار کودک در تهران ساماندهی شده‌اند، اما همزمان تأکید کرد که مسئله همچنان پابرجاست، چون افزایش فقر و فشار‌های اقتصادی می‌تواند زمینه ورود دوباره کودکان به بازار کار را فراهم کند.

حسینی با تأکید بر اینکه رویکرد بهزیستی در مراکز شبه‌خانواده صرفاً نگهداری نیست، اظهار کرد: توانمندسازی کودکان از همان دوران حضور در مراکز دنبال می‌شود و در این مسیر طرح‌های غربالگری، استعدادیابی و مهارت‌آموزی در حال اجراست. در این طرح شخصیت، علایق و استعداد‌های تحصیلی و شغلی کودکان مورد غربالگری قرار می‌گیرد و سال گذشته حدود ۳۰ هزار کودک در این فرآیند ارزیابی شدند در حدود ۱۳ سالگی هدایت تحصیلی انجام می‌شود و در سنین ۱۷ و ۱۸ سالگی نیز مهارت‌آموزی متناسب با استعداد و شرایط فرد دنبال می‌شود.

رئیس سازمان بهزیستی کشور تأکید کرد: کودک تا زمانی که به استقلال نرسیده است از چرخه حمایت سازمان خارج نمی‌شود و در زمان ارائه تسهیلات اشتغال نیز این گروه در اولویت قرار دارند.

تلاش برای جلوگیری از شکست شغلی کودکان تحت حمایت

حسینی یکی از چالش‌های مهم پس از مهارت‌آموزی و ورود جوانان به بازار کار را پایداری اشتغال دانست و گفت: برای جلوگیری از شکست مشاغل، تسهیلگران شغلی در کنار افراد قرار گرفته‌اند تا متناسب با استعداد، توانمندی و شرایط زندگی آنان، شغل مناسب انتخاب و زمینه تثبیت اشتغال فراهم شود. بهزیستی در این زمینه مراکز و حمایت‌های بین‌راهی نیز در نظر گرفته است تا فرد پس از ورود به بازار کار بدون پشتوانه رها نشود و تا رسیدن به توانمندی و استقلال اقتصادی، حمایت‌های لازم ادامه داشته باشد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به ضرورت تقویت حمایت از خانواده گفت: حدود ۸۷ درصد کودکانی که در مراکز شبه‌خانواده نگهداری می‌شوند، دارای سرپرست نامناسب یا بدسرپرست هستند به این معنا که در بسیاری از موارد خانواده وجود دارد، اما به دلیل شرایط اقتصادی، اشتغال والدین یا ناتوانی در مراقبت امکان نگهداری مناسب از کودک فراهم نیست به همین دلیل امسال ۹ مرکز روزانه نگهداری و حمایت از کودکان ایجاد کرده‌ایم تا کودک در طول روز از خدمات حمایتی، آموزشی و مراقبتی استفاده کند و شب به خانواده بازگردد. این مدل گامی در جهت تقویت خانواده و جلوگیری از جدایی غیرضروری کودک از محیط خانوادگی است.

وی همچنین از ایجاد مراکز سلامت اجتماعی خانواده خبر داد و گفت: حدود ۲۷ درصد کودکانی که وارد مراکز شبه‌خانواده می‌شوند به دلیل پیامد‌های ناشی از طلاق وارد این مراکز شده‌اند. در مراکز سلامت اجتماعی خانواده تلاش می‌شود با آموزش مهارت‌های صحیح زندگی به والدین و تقویت توانمندی خانواده از بروز آسیب‌هایی که در نهایت به جدایی کودک از خانواده منجر می‌شود، پیشگیری شود.

افزایش حمایت‌های خانواده‌محور

رئیس سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر اینکه سیاست خانواده‌محوری در برنامه‌های این سازمان جایگاه ویژه‌ای دارد، گفت: امسال یارانه خدمات توانبخشی و حمایتی در منزل ۱۰۰ درصد افزایش یافته و سایر یارانه‌ها نیز ۵۰ درصد افزایش داشته‌اند. هدف از این افزایش، تقویت امکان دریافت خدمات در محیط خانواده است هر اندازه بتوانیم خدمات را به جای انتقال فرد به مراکز در محیط خانواده ارائه کنیم به حفظ پیوند‌های خانوادگی و کاهش جدایی افراد از خانواده کمک کرده‌ایم.

حسینی همچنین از افزایش مشارکت خانواده‌ها و مراکز غیردولتی در فرآیند توانمندسازی و نظارت خبر داد و گفت: انجمن اولیا و مربیان در مراکز غیردولتی نیز مورد توجه قرار گرفته است تا خانواده‌ها در توانمندسازی مربیان و کارکنان مراکز مشارکت بیشتری داشته باشند. در حوزه نظارت نیز تلاش می‌کنیم از ظرفیت خود مراکز و خانواده‌ها استفاده کنیم و نظارت اجتماعی را در کنار سازوکار‌های رسمی تقویت کنیم.

رئیس سازمان بهزیستی کشور در ادامه با اشاره به ضرورت استفاه از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد متذکر شد: بهزیستی در همین راستا طراحی شبکه داوطلبان خود را در دستور کار قرار داده است پیش از این شبکه منسجمی از داوطلبان در سازمان بهزیستی وجود نداشت، در جریان جنگ اخیر حدود ۳۰ هزار داوطلب در قالب این ظرفیت به ایفای نقش پرداختند و این تجربه نشان داد که جامعه در زمان بحران ظرفیت بزرگی برای مشارکت و کمک‌رسانی دارد. اکنون باید این ظرفیت از حالت مقطعی خارج شود و به یک شبکه سازمان‌یافته و پایدار تبدیل شود تا بتوان از توان داوطلبان نه فقط در زمان بحران بلکه در حل مسائل اجتماعی محله‌ها نیز استفاده کرد.

چالش کودکان فاقد مدارک

یکی از محور‌های مطرح‌شده در این نشست، وضعیت کودکانی بود که به دلیل نداشتن مدارک کامل هویتی یا اقامتی با مانع ثبت‌نام در مدرسه مواجهند.

افخم صباغ از مؤسسه مهر و ماه با اشاره به تجربه فعالیت این مجموعه گفت: یکی از جدی‌ترین مشکلات، ثبت‌نام کودکانی است که دارای برگه‌های سرشماری هستند. برخی از این کودکان در سال‌های گذشته با وجود معرفی از سوی بهزیستی با مشکل ثبت‌نام یا ادامه تحصیل مواجه شده‌اند.

وی همچنین گفت: بخشی از کودکان کار اساساً از چرخه آموزش خارج هستند و بازگرداندن آنها به مدرسه باید در کنار حمایت از خانواده دنبال شود.

صباغ از صدور بخشنامه‌ای در آبان ۱۴۰۴ برای فراهم شدن امکان ثبت‌نام این کودکان خبر داد، اما مدعی شد که امسال نیز در برخی موارد مشکلاتی در صدور کارنامه یا دریافت هزینه از خانواده‌ها وجود داشته است همچنین کودکان فاقد شناسنامه در استان سیستان و بلوچستان در مدارس ثبت‌نام نمی‌شوند.

صدور دستور ثبت‌نام برای کودکان زیر ۱۸ سال

سیدحسن موسوی‌چلک معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی با اشاره به پیگیری موضوع در مرجع ملی حقوق کودک گفت: در جلسه‌ای که به درخواست بهزیستی برگزار شد برای ثبت‌نام کودکان زیر ۱۸ سال، فارغ از وضعیت مجوز آنها دستورالعملی تهیه شده است. برای این کودکان کد مربوط صادر می‌شود و پس از آن امکان مراجعه به مرکز امور اتباع و مهاجرین وزارت کشور برای طی مراحل ثبت‌نام فراهم خواهد شد.

فاطمه سلطانی معاون مرکز اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی در این نشست با اشاره به سابقه فعالیت بهزیستی در حوزه کودکان کار عنوان کرد: ساماندهی این کودکان از سال ۱۳۷۸ با ایجاد مراکز تخصصی آغاز شد و به تدریج بخش خصوصی نیز در ارائه خدمات روزانه و حمایتی وارد این حوزه شد. در حال حاضر ۵۶ مرکز حمایتی و آموزشی کودکان کار در کشور فعالیت می‌کنند که از این تعداد ۹ مرکز روزانه و ۶ مرکز شبانه‌روزی در تهران قرار دارند.

انتقاد تشکل‌ها از شیوه جمع‌آوری کودکان

در بخش دیگری از نشست، نمایندگان تشکل‌های مردم‌نهاد نسبت به برخی شیوه‌های مداخله در مواجهه با کودکان کار انتقاد کردند.

یکی از نمایندگان انجمن‌های فعال در حوزه کودکان، جمع‌آوری خشن کودکان از خیابان را مورد انتقاد قرار داد و گفت: تمرکز باید از کودک کار به کار کودک تغییر کند به این معنا که به جای برخورد صرف با کودک، شرایط اقتصادی و اجتماعی خانواده او نیز مورد مداخله قرار گیرد.

نمایندگان تشکل‌ها در عین حال بر نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در نظارت اجتماعی و حمایت از کودکان تأکید کردند و خواستار حضور مؤثرتر مددکاران و مشاوران اجتماعی در مراکز شبه‌خانواده شدند.

تمرکز بر خانواده محوری

حمیدرضا الوند مدیرکل دفتر کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی با اشاره به فعالیت مراکز شبه‌خانواده گفت: این مراکز هرگز نمی‌توانند دقیقاً جای خانواده واقعی را بگیرند و به همین دلیل سیاست سازمان باید تا حد امکان بر تقویت خانواده متمرکز باشد. در حال حاضر بخش قابل توجهی از منابع این حوزه به حمایت از خانواده یا خانواده جایگزین اختصاص می‌یابد و تلاش بر این است که جداسازی کودک از خانواده به آخرین گزینه تبدیل شود.

الوند با اشاره به ترکیب کودکان تحت پوشش مراکز شبه‌خانواده گفت: بخشی از آنها فاقد سرپرست و بخش بزرگ‌تری دارای سرپرست مؤثر یا مناسب نیستند. مراکز شبه‌خانواده دارای مددکار اجتماعی هستند و تشکل‌های مردم‌نهاد نیز می‌توانند در چارچوب ضوابط، مشکلات و موارد نگران‌کننده را گزارش کنند.

رضا امیدوار تجریشی مدیرکل دفتر ارتباطات مردمی و مشارکت اجتماعی نهاد ریاست جمهوری نیز از تلاش برای تقویت ارتباط دولت با تشکل‌های مدنی در حوزه آسیب‌های اجتماعی خبر داد. در نشستی که ۳۰ تیرماه درباره کودکان کار برگزار شد، پیشنهاد‌هایی از جمله ایجاد سازوکار راهبردی و متمرکز برای ساماندهی کودکان کار، راه‌اندازی نظام یکپارچه اطلاعات کودکان، تضمین دسترسی برابر و رایگان به آموزش، حضور روان‌شناس و مددکار اجتماعی در مدارس هدف و تقویت اورژانس اجتماعی مطرح شده است.

توسعه بسته‌های معیشتی هدفمند برای خانواده‌ها، مداخلات تخصصی برای کودکان در معرض آسیب‌های ناشی از بحران‌ها و تقویت اقدامات پیشگیرانه نیز از دیگر پیشنهاد‌های مطرح‌شده بود.