تجربه اروپا برای حل بحران سلامت دهان؛ تقسیم کار در تیم دندانپزشکی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو، سلامت دهان و دندان در بسیاری از کشور‌های جهان با چالشی جدی مواجه است؛ بار بالای بیماری‌های دهان و دندان، گسترش پوسیدگی، نابرابری در دسترسی به خدمات و کمبود دسترسی به مراقبت‌های پیشگیرانه، باعث شده است تا کشور‌های مختلف در سال‌های اخیر به دنبال راه‌های جدیدی برای پاسخ‌گویی به این نیاز گسترده باشند. یکی از مهم‌ترین اقدامات در ایجاد این راه‌ها، بازنگری در نحوه ارائه خدمات و استفاده از سطوح مختلف نیروی انسانی و ایجاد تیم دندانپزشکی بوده است؛ به این معنا که بخشی از خدمات مشخص و قابل واگذاری، با آموزش نیرو‌هایی در بازه زمانی کوتاه‌تر و جنبه‌های تخصصی‌تر واگذار شود.

این رویکرد در کشور‌های مختلف، متناسب با شرایط نظام سلامت و نیاز‌های جامعه، مسیر‌های متفاوتی را طی کرده است. برخی کشور‌ها سال‌هاست از نیرو‌های حدواسط مانند Dental Therapist و Dental Hygienist استفاده می‌کنند و برخی دیگر، مانند فرانسه، در سال‌های اخیر به سمت ایجاد چنین نقش‌هایی حرکت کرده‌اند. بررسی این تجربه‌ها نشان می‌دهد که شکل‌گیری نیروی حدواسط پاسخی به یک مسئله بزرگ‌تر در نظام سلامت است؛ چگونه می‌توان با سازمان‌دهی مناسب نیروی انسانی، دسترسی به خدمات پیشگیرانه و درمان‌های پایه را افزایش داد و پاسخ‌گویی نظام سلامت را در برابر بار فزاینده بیماری‌های دهان و دندان تقویت کرد.

اروپا به دنبال تقسیم کار در تیم دندانپزشکی

ایجاد این رشته در انگلستان به بعد از جنگ جهانی برمی‌گردد. کمبود دندانپزشک و میزان بالای پوسیدگی دندان در کودکان در جنگ جهانی اول، برخی از مقامات محلی را برآن داشت تا نیرو‌هایی را تربیت کنند که تحت نظارت مستقیم دندانپزشکان برای تمیزکردن، پر کردن و کشیدن دندان کودکان مدرسه‌ای کار می‌کردند.

در دهه ۱۹۵۰ و اوایل ۱۹۶۰، انگلستان با وضعیت نامطلوب سلامت دهان کودکان و کمبود دندانپزشک در خدمات دندانپزشکی مدارس و مناطق روستایی مواجه بود. پاسخ سیاست‌گذار به جای تمرکز کامل خدمات بر روی دندانپزشک به سمت تقسیم و سطح‌بندی نیاز‌های جامعه رفت؛ و یک سطح جدید از نیروی انسانی با آموزش کوتاه‌تر و وظایف تعریف‌شده ایجاد و تعریف شد.

کمبود نیرو و نیاز به خدمات بیشتر

نیرو‌های کمکی دندانپزشکی در انگلستان در ابتدا توسط مقامات آموزشی محلی به‌کار گرفته شدند، چون کمبود دندانپزشک واجد شرایط وجود داشت. دوران پس از جنگ (دهه ۱۹۴۰) شاهد افزایش چشمگیر پوسیدگی دندان در کودکان بود، که با کمبود نیروی دندانپزشکی ترکیب شد و ایجاد نقش «dental auxiliary» را ضروری کرد تا نیاز‌های دندانپزشکی محلی را مدیریت کند.

بار بیماری غیرقابل تحمل پوسیدگی در کودکان آنقدر گسترده بود که دندانپزشکان موجود ظرفیت پاسخ نداشتند. در سال ۱۹۷۳ میانگین DMFT یک نوجوان ۱۵ساله در انگلستان ۸.۴ بود و ۹۷٪ جمعیت به پوسیدگی مبتلا بودند. این یعنی تقریباً همه بیمار بودند و دندانپزشک برای همه وقت نداشت.

تمرکز تمام قد بار خدمات روی دندانپزشکان

دندانپزشکان در مناطق مورد نیاز مردم کار نمی‌کردند. مناطق محروم عاری از نیروی متخصص برای سلامت دهان و دندان بود. آموزش دندانپزشکان نیز زمان زیادی را می‌طلبید که در نهایت انگلستان را به تربیت نیرویی برای تقویت تیم دندانپزشکی واداشت. نیرویی که بار مسئولیت دندانپزشک را تا حدود زیادی کاهش می‌دهد و مسئولیت‌های جامانده او را انجام خواهد داد. نیروی حدواسط می‌توانست در مدارس، به سراغ کودکان برود. این نیروی جدید قرار بود بخشی از وظایف مشخص را که به آموزش کامل دندانپزشکی نیاز نداشت، بر عهده بگیرد. مطالعه‌ای که در سال ۱۹۸۰ عملکرد درمانگران New Cross را بررسی کرد، نشان داد این نیرو‌ها عمدتاً با کودکان کم‌سن کار می‌کردند و سهم خدمات پیشگیرانه‌ای که ارائه می‌کردند نیز افزایش یافت. حتی ارزیابی کیفیت درمان‌های ترمیمی انجام‌شده توسط درمانگران نشان از کیفیت بالای این خدمات داشت.

امروزه بهداشتکاران دندانپزشکی به طور فزاینده‌ای به عنوان مشارکت‌کنندگان اساسی در دندانپزشکی خدمات بهداشت ملی انگلستان (NHS) شناخته می‌شوند و به عنوان یکی از ارکان سلامت دهان و دندان در این کشور شناخته می‌شوند.

تجربه فرانسه در حرکت به سمت نیروی حدواسط دندانپزشکی

برخلاف انگلستان، فرانسه تا سال‌های اخیر فاقد یک حرفه مستقل به نام حدواسط دندانپزشکی بود. در یک مطالعه تطبیقی معتبر که وضعیت نیروی انسانی دندانپزشکی ۱۱ کشور اروپایی را بررسی کرده است، فرانسه تنها کشوری بود که تا سال ۲۰۱۶ بهداشتکار دهان و دندان نداشته‌است؛ در حالی که همان زمان بیش از ۴۱ هزار دندانپزشک در این کشور فعالیت می‌کردند؛ لذا سلامت دهان و دندان مردم فرانسه، تنها به دندانپزشک وابسته بود. این یعنی بخش بزرگی از خدمات پیشگیرانه و مراقبت‌های دهان نیز عملاً بر دوش دندانپزشک قرار داشت.

طی یک دهه اخیر، فشار ناشی از کاهش دسترسی مردم به خدمات دندانپزشکی، افزایش نابرابری‌ها و ضرورت توسعه پیشگیری، سیاست‌گذاران فرانسه را به سمت بازنگری در ترکیب نیروی انسانی سوق داد؛ لذا سیاستگذار در فرانسه تربیت نیروی «دستیار سلامت دهان و دندان» (Assistant en santé bucco-dentaire) را مصوب نمود؛ گزارش رسمی کمیسیون اجتماعی سنای فرانسه، فلسفه ایجاد این حرفه را «آزادسازی زمان بالینی دندانپزشکان و بهبود دسترسی بیماران به خدمات» اعلام می‌کند.

سابقه نیروی حد واسط دندانپزشکی در ایران

در مواجهه با بحران پوسیدگی دندان و کمبود نیروی تخصصی در مناطق کم‌برخوردار، مجلس شورای اسلامی را مجاب به تصویب قانونی در سال۱۳۶۰ برای تربیت نیروی حدواسط دندانپزشکی شد و قانون «تربیت نیروی بهداشتکار دهان و دندان روستا» را تصویب نمود. این قانون با هدف تقویت آموزش، پیشگیری، غربالگری و ارائه خدمات درمانی اولیه بهداشت دهان و دندان طراحی شده بود؛ لکن بیش از سه دهه به دلایل گوناگونی این قانون مورد اجرا واقع نمی‌شود.

در حالیکه شرایط بحرانی سلامت دهان و دندان می‌تواند با احیای این مسیر و تربیت مجدد بهداشتکاران، گامی مؤثر در جهت بهبود شاخص‌های سلامت دهان به ویژه در مناطق محروم باشد. با توجه به وعده وزیر بهداشت در آذرماه۱۴۰۴ مبنی بر ایجاد رشته‌های حدواسط دندانپزشکی، انتظار می‌رود در دفترچه پذیرش سال جاری شاهد آغاز این تحول مهم در نظام آموزش و ارائه خدمات سلامت دهان و دندان کشور باشیم.