طرح پزشکی خانواده چه خواهد شد؟ / لزوم شفاف سازی در خصوص نتایج اجرای آموزشی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو، اجرای طرح پزشک خانواده در ۶۴ شهرستان، یکی از مهم‌ترین گام‌های وزارت بهداشت برای تغییر نظام ارائه خدمات سلامت در کشور به شمار می‌رود؛ طرحی که در صورت اجرای کامل و موفق می‌تواند رابطه میان مردم و نظام درمانی را تغییر دهد و هر خانواده را به یک پزشک مشخص متصل کند. در چنین مدلی، پزشک خانواده تنها زمانی وارد چرخه درمان نمی‌شود که فرد بیمار شده باشد، بلکه از سال‌های نخست زندگی، وضعیت سلامت اعضای خانواده را دنبال می‌کند و با شناخت سابقه بیماری‌ها، عوامل خطر و شرایط جسمی افراد، امکان پیشگیری و تشخیص زودهنگام بیماری‌ها را فراهم می‌کند.

با این حال، اجرای پزشک خانواده در کشوری با جمعیت بالا، گستردگی جغرافیایی، تفاوت جدی امکانات میان شهر‌ها و روستا‌ها و کمبود برخی زیرساخت‌های درمانی، کار ساده‌ای نیست و همین موضوع باعث شده است که مسئولان نظام سلامت نسبت به نحوه اجرای این طرح حساس باشند.

محمد رئیس‌زاده، رئیس سازمان نظام پزشکی، درباره اجرای پزشک خانواده در ۶۴ شهرستان تأکید کرده است که این طرح با وجود اینکه طرحی مطلوب و مورد پذیرش است، باید به شکلی اجرا شود که بتوان موفقیت آن را ارزیابی کرد؛ چرا که اگر اجرای آن موفقیت‌آمیز نباشد، ممکن است ادامه مسیر با مانع مواجه شود و حتی اجرای طرح متوقف شود.

این هشدار را می‌توان یکی از مهم‌ترین نکات درباره آینده پزشک خانواده دانست؛ زیرا مسئله فقط آغاز اجرای طرح نیست، بلکه ایجاد سازوکاری است که بتواند آن را در سراسر کشور پایدار و قابل اجرا کند.

پزشک خانواده؛ از درمان بیماری تا شناخت سلامت خانواده

مهم‌ترین تفاوت پزشک خانواده با الگوی معمول مراجعه مردم به مراکز درمانی، در نگاه پیشگیرانه آن است. در الگوی سنتی، بسیاری از افراد زمانی به پزشک مراجعه می‌کنند که بیماری یا علائم آن بروز کرده است، اما در پزشک خانواده قرار است سلامت فرد به صورت مستمر مورد توجه قرار گیرد.

در این مدل، یک پزشک با خانواده در ارتباط است و اطلاعات سلامت اعضای آن را در طول زمان دنبال می‌کند. شناخت بیماری‌های قبلی، سابقه خانوادگی، وضعیت سلامت کودکان و عوامل خطر می‌تواند به پزشک کمک کند تا پیش از جدی شدن یک بیماری، اقدامات لازم را انجام دهد.

این مسئله به‌ویژه در بیماری‌های مزمن اهمیت زیادی دارد، اگر عوامل خطر یک بیماری از سال‌های نخست زندگی شناسایی شود، می‌توان با آموزش، اصلاح سبک زندگی، انجام آزمایش‌های لازم و پیگیری مستمر، از بروز یا تشدید بسیاری از مشکلات جلوگیری کرد.

از سوی دیگر، پزشک خانواده می‌تواند نقش مهمی در هدایت بیمار در نظام درمان داشته باشد، همه افراد برای هر مشکلی نیازمند مراجعه مستقیم به متخصص یا بیمارستان نیستند و اگر پزشک خانواده به درستی عمل کند، می‌تواند بیمار را در مسیر مناسب درمان قرار دهد و در صورت نیاز، او را به متخصص ارجاع دهد.

این روند علاوه بر افزایش کیفیت خدمات، می‌تواند از مراجعه غیرضروری مردم به بیمارستان‌ها و مراکز تخصصی جلوگیری کند، در نتیجه، بخشی از هزینه‌های درمان نیز کاهش خواهد یافت به همین دلیل است که پزشک خانواده تنها یک طرح برای افزایش تعداد پزشکان یا ایجاد یک مسیر جدید مراجعه پزشکی نیست؛ بلکه قرار است ساختار ارائه خدمات سلامت را تغییر دهد.

هشدار رئیس نظام پزشکی درباره اجرای طرح

رئیس سازمان نظام پزشکی با اشاره به اجرای این طرح در ۶۴ شهرستان، نسبت به این موضوع هشدار داده است که اگر اجرای آن موفقیت‌آمیز نباشد، ممکن است در ادامه تصمیم دیگری درباره آن گرفته شودو نشان داد میان اهمیت پزشک خانواده و امکان اجرای موفق آن فاصله وجود دارد، این اظهارنظر از یک جهت اهمیت دارد و نشان می‌دهد مسئله اصلی امروز صرفاً آغاز اجرای پزشک خانواده نیست، بلکه نحوه اجرای آن و نتیجه‌ای است که در میدان عمل به دست می‌آید.

هر طرح بزرگی برای آنکه بتواند در سطح ملی ادامه پیدا کند، باید از نظر هزینه، زیرساخت، نیروی انسانی، رضایت ارائه‌دهندگان خدمت و میزان اثرگذاری مورد ارزیابی قرار گیرد. پزشک خانواده نیز از این قاعده مستثنی نیست.

یکی از چالش‌های مهم، همراهی جامعه پزشکی است، پزشک خانواده زمانی موفق خواهد شد که پزشکان نیز انگیزه کافی برای حضور در آن داشته باشند، اگر منابع مالی اختصاص‌یافته به پزشک خانواده با هزینه‌ها، مسئولیت‌ها و حجم کاری پزشکان تناسب نداشته باشد، طبیعی است که اجرای طرح با دشواری روبه‌رو شود.

پزشک خانواده قرار است با یک خانواده در طول زمان ارتباط داشته باشد و سلامت اعضای آن را پیگیری کند، این وظیفه با یک ویزیت کوتاه‌مدت تفاوت دارد و نیازمند زمان، دسترسی به پرونده سلامت، امکان پیگیری و ارتباط مستمر با بیمار است، بنابراین اگر مدل اقتصادی طرح نتواند این شرایط را برای پزشک فراهم کند، احتمال کاهش انگیزه برای مشارکت وجود خواهد داشت.

از سوی دیگر، اجرای پزشک خانواده نیازمند زیرساخت‌های اطلاعاتی و درمانی است. پرونده الکترونیک سلامت، دسترسی پزشک به اطلاعات بیمار، امکان ارجاع سریع به متخصص، آزمایشگاه و مراکز تشخیصی و همچنین بازگشت اطلاعات از سطح تخصصی به پزشک خانواده، بخش‌هایی از زنجیره‌ای هستند که بدون آنها نظام ارجاع نمی‌تواند به شکل مطلوب عمل کند؛ بنابراین هشدار رئیس سازمان نظام پزشکی را می‌توان هشداری درباره ضرورت اجرای دقیق طرح دانست؛ زیرا اگر طرحی با چنین ابعادی بدون فراهم شدن الزامات آن اجرا شود، ممکن است به جای آنکه اعتماد جامعه پزشکی و مردم را افزایش دهد، با نارضایتی مواجه شود.

جغرافیای ایران؛ آزمونی بزرگ برای پزشک خانواده

یکی دیگر از چالش‌های جدی پزشک خانواده، تفاوت‌های جغرافیایی و جمعیتی کشور است. اجرای یک مدل واحد در کل ایران، بدون توجه به تفاوت‌های میان شهر‌های بزرگ، شهر‌های کوچک و مناطق روستایی و دورافتاده، دشوار خواهد بود، در یک شهر بزرگ، دسترسی به پزشک، آزمایشگاه، مرکز تصویربرداری، بیمارستان و متخصص ممکن است نسبتاً آسان باشد اما در یک روستای دورافتاده، شرایط کاملاً متفاوت است و ممکن است بیمار برای مراجعه به پزشک یا انجام یک آزمایش مجبور باشد مسافت زیادی را طی کند.

در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که پزشک خانواده چگونه می‌تواند با خانواده‌هایی که در مناطق دورافتاده زندگی می‌کنند، ارتباط مستمر داشته باشد؟ آیا پزشک در فاصله مناسب از محل زندگی مردم قرار دارد؟ آیا حمل‌ونقل مناسب وجود دارد؟ اگر بیمار به متخصص نیاز پیدا کند، روند ارجاع او چگونه انجام خواهد شد؟

این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که پزشک خانواده صرفاً به معنای قرار دادن یک پزشک در مقابل یک خانواده نیست، برای موفقیت این طرح، باید شبکه‌ای از خدمات در پشت سر پزشک خانواده وجود داشته باشد، مسئله امکانات اهمیت زیادی دارد، نمی‌توان انتظار داشت کیفیت اجرای طرح در منطقه‌ای که از نظر مراکز درمانی، پزشک متخصص، آزمایشگاه و تجهیزات با یک شهر برخوردار قابل مقایسه نیست، دقیقاً یکسان باشد، از همین رو، اجرای آزمایشی طرح در ۶۴ شهرستان می‌تواند فرصتی برای شناسایی همین مشکلات باشد به شرط آنکه نتایج اجرای طرح به‌دقت بررسی شود و نقاط ضعف آن پیش از گسترش سراسری اصلاح شود.

پزشک خانواده طرحی است که موفقیت آن می‌تواند اثرات بلندمدتی بر سلامت جامعه داشته باشد، از تشخیص زودهنگام بیماری‌ها گرفته تا کاهش مراجعات غیرضروری، مدیریت بهتر بیماری‌های مزمن، کاهش هزینه‌های درمان و استفاده منطقی‌تر از ظرفیت بیمارستان‌ها و پزشکان متخصص. اما همان‌طور که رئیس سازمان نظام پزشکی هشدار داده است، خوب بودن یک طرح به تنهایی برای موفقیت آن کافی نیست. طرح باید قابلیت اجرا داشته باشد و پزشک، بیمار و نظام درمانی بتوانند در کنار یکدیگر آن را پیش ببرند.

اکنون اجرای پزشک خانواده در ۶۴ شهرستان را می‌توان مرحله‌ای تعیین‌کننده دانست، مرحله‌ای که نتیجه آن می‌تواند مسیر آینده این طرح را مشخص کند. اگر مشکلات مالی، زیرساختی، جغرافیایی و اجرایی به‌موقع شناسایی و برطرف شوند، پزشک خانواده می‌تواند به یکی از مهم‌ترین اصلاحات نظام سلامت تبدیل شود، اما اگر این مشکلات نادیده گرفته شوند، احتمال آن وجود دارد که طرحی با چنین ظرفیت بزرگی، پیش از آنکه فرصت اثرگذاری واقعی پیدا کند، با شکست یا توقف مواجه شود.

از همین رو، هشدار رئیس سازمان نظام پزشکی را نباید مخالفت با پزشک خانواده تلقی کرد بلکه می‌توان آن را تأکیدی بر این ضرورت دانست که اجرای چنین طرح بزرگی باید با فراهم کردن مقدمات لازم، تأمین منابع، جلب همراهی پزشکان و توجه به تفاوت‌های مناطق مختلف کشور انجام شود، آینده پزشک خانواده بیش از آنکه به آغاز طرح وابسته باشد، به کیفیت ادامه مسیر آن وابسته است.