سه سال نوسان در شانگهای/نقشه علمی دانشگاه‌های ایران چه تغییری کرده است؟

به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری دانشجو، جدول رتبه‌بندی موضوعی شانگهای طی سه سال گذشته برای دانشگاه‌های ایران یک مسیر صاف و صعودی یا نزولی نشان نمی‌دهد؛ عدد حضورها ابتدا بالا رفته و سپس پایین آمده است: ۱۲۰ مورد در سال ۲۰۲۴، ۱۴۲ مورد در سال ۲۰۲۵ و ۱۱۴ مورد در سال ۲۰۲۶.

اما اهمیت این اعداد فقط در افزایش و کاهش آنها نیست. وقتی سه دوره را کنار هم می‌گذاریم، سؤال مهم‌تر این است که این حضورها در کدام حوزه‌ها شکل گرفته‌اند و آیا ترکیب علمی دانشگاه‌های ایران در این مدت تغییر محسوسی کرده است یا نه.

رتبه‌بندی موضوعی شانگهای برخلاف رتبه‌بندی کلی دانشگاه‌ها، دانشگاه را یک مجموعه واحد در نظر نمی‌گیرد؛ بلکه عملکرد دانشگاه‌ها را در رشته‌ها و حوزه‌های علمی مشخص بررسی می‌کند. به همین دلیل ممکن است یک دانشگاه در یک موضوع جایگاه قابل توجهی داشته باشد و در موضوعی دیگر اصلاً در جدول قرار نگیرد.

در نسخه ۲۰۲۶، شانگهای ۵۷ موضوع علمی را در پنج حوزه علوم طبیعی، مهندسی، علوم زیستی، علوم پزشکی و علوم اجتماعی بررسی کرده است.

۲۰۲۴؛ ۱۲۰ حضور و وزن سنگین مهندسی و پزشکی

در نسخه ۲۰۲۴، ۲۹ دانشگاه ایرانی در مجموع ۱۲۰ مورد در رتبه‌بندی موضوعی حضور داشتند. از این تعداد، ۷۱ مورد مربوط به مهندسی، ۲۴ مورد مربوط به علوم پزشکی، ۱۴ مورد مربوط به علوم زیستی، ۶ مورد مربوط به علوم طبیعی و ۵ مورد مربوط به علوم اجتماعی بود.

به این ترتیب، ۹۵ مورد از مجموع ۱۲۰ حضور ایران در دو حوزه مهندسی و علوم پزشکی قرار داشت؛ یعنی نزدیک به چهارپنجم کل حضور کشور.

همین ترکیب از نخستین سال مورد بررسی نشان می‌دهد که حضور علمی ایران در رتبه‌بندی موضوعی شانگهای در همه حوزه‌ها یکسان نیست. بخش قابل توجهی از جایگاه‌های ایران در رشته‌های مهندسی و پزشکی شکل گرفته و سهم علوم اجتماعی و بخشی از علوم پایه بسیار محدودتر بوده است.

البته مقایسه مستقیم سه دوره نیازمند توجه به تفاوت‌های روش‌شناختی آنهاست. در نسخه ۲۰۲۴، شانگهای ۵۵ موضوع علمی را بررسی کرده و داده‌های پژوهشی مربوط به سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ را در نظر گرفته است.

۲۰۲۵؛ یک جهش ۲۲ موردی

یک سال بعد، تعداد حضورهای ایران در جدول به ۱۴۲ مورد رسید؛ یعنی ۲۲ مورد بیشتر از سال قبل. دانشگاه‌های کشور نیز در ۳۵ موضوع از ۵۷ موضوع بررسی‌شده حضور داشتند.

در این دوره، موضوعات رتبه‌بندی در پنج حوزه مهندسی، علوم طبیعی، علوم زیستی، علوم پزشکی و علوم اجتماعی توزیع شده بودند و داده‌های پژوهشی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ در ارزیابی مورد استفاده قرار گرفت.

اما افزایش ۲۲ موردی را نمی‌توان به تنهایی به معنای جهش علمی دانشگاه‌های ایران دانست. تعداد حضورها تنها نشان می‌دهد که دانشگاه‌های بیشتری در موضوعات بیشتری وارد جدول شده‌اند؛ جایگاه آنها و کیفیت عملکردشان موضوع دیگری است.

تفاوت در بازه زمانی داده‌های مورد استفاده و تغییر وضعیت دانشگاه‌ها در موضوعات مختلف نیز باعث می‌شود مقایسه صرفِ تعداد حضورها برای ارزیابی عملکرد علمی کشور کافی نباشد.

بنابراین عدد ۱۴۲ را باید به عنوان یک افزایش در حضور ثبت‌شده ایران در رتبه‌بندی خواند، نه به عنوان یک شاخص مستقل برای سنجش رشد علمی کشور.

۲۰۲۶؛ بازگشت به ۱۱۴

در نسخه ۲۰۲۶، تعداد موضوعاتی که ایران در آنها حضور داشت به ۳۳ موضوع رسید و تعداد کل حضورهای ثبت‌شده نیز به ۱۱۴ مورد کاهش یافت؛ یعنی ۲۸ مورد کمتر از سال ۲۰۲۵.

اما کاهش عدد کل، با یک تغییر اساسی در ترکیب رشته‌ای همراه نشده است. در این دوره ۷۰ حضور ایران مربوط به مهندسی، ۲۴ مورد مربوط به علوم پزشکی، ۱۰ مورد مربوط به علوم زیستی و ۷ مورد مربوط به علوم طبیعی بود و سه حضور نیز به علوم اجتماعی اختصاص داشت.

به این ترتیب، بیش از ۸۲ درصد حضورهای ایران در سال ۲۰۲۶ در دو حوزه مهندسی و علوم پزشکی قرار گرفته است.

پس مسئله اصلی نسخه ۲۰۲۶ فقط کاهش ۲۸ موردی نیست. وقتی سه دوره را کنار هم می‌گذاریم، مشخص می‌شود که تعداد حضورهای ایران تغییر کرده، اما وزن اصلی حوزه‌ها تقریباً ثابت مانده است؛ مهندسی و پزشکی همچنان بخش عمده جدول ایران را در اختیار دارند.

۲۸ حضور کمتر؛ آیا می‌توان از افت علمی حرف زد؟

اینجا باید از یک نتیجه‌گیری ساده و شتاب‌زده فاصله گرفت. کاهش تعداد حضورهای ایران از ۱۴۲ مورد به ۱۱۴ مورد، به خودی خود ثابت نمی‌کند که تولید علمی دانشگاه‌های کشور در همین میزان کاهش یافته است.

رتبه‌بندی موضوعی شانگهای فقط تعداد مقاله‌ها را نمی‌شمارد. در روش ارزیابی سال ۲۰۲۶، مجموعه‌ای از شاخص‌های مربوط به تولید پژوهشی، کیفیت پژوهش، اثرگذاری پژوهش، همکاری‌های علمی بین‌المللی و جایگاه پژوهشگران و اعضای هیئت علمی مورد توجه قرار گرفته است.

از جمله این شاخص‌ها می‌توان به تعداد مقالات منتشرشده در مجلات رده نخست، میزان اثرگذاری استنادی پژوهش‌ها، مقالات حاصل از همکاری‌های بین‌المللی و حضور پژوهشگران پراستناد اشاره کرد.

از طرف دیگر، داده‌های پژوهشی نسخه ۲۰۲۶ مربوط به سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ است و حداقل تعداد مقالات لازم برای ورود به رتبه‌بندی نیز در موضوعات مختلف یکسان نیست.

بنابراین برای اینکه مشخص شود ۲۸ حضور کمتر دقیقاً از کجا آمده، باید جدول هر موضوع را جداگانه بررسی کرد؛ اینکه کدام دانشگاه از کدام موضوع خارج شده، کدام دانشگاه جای آن را گرفته و شاخص‌های پژوهشی هر کدام چه تغییری داشته‌اند.

عدد ۱۱۴ به تنهایی پاسخ این سؤال را نمی‌دهد.

وقتی جدول را باز می‌کنیم، تصویر متفاوت می‌شود

عدد کلی ۱۱۴ وقتی به تفکیک موضوعات بررسی شود، تصویر دقیق‌تری از وضعیت دانشگاه‌های ایران به دست می‌دهد.

برای نمونه، در سال ۲۰۲۶ دانشگاه علم و صنعت ایران در موضوع ریاضیات در بازه رتبه‌های ۲۰۱ تا ۳۰۰ قرار گرفته و دانشگاه‌های صنعتی امیرکبیر، شهید مدنی آذربایجان و فردوسی مشهد نیز در همین موضوع حضور داشته‌اند.

در حوزه علوم طبیعی نیز دانشگاه علم و فناوری مازندران در فیزیک و دانشگاه تهران در جغرافیا و علوم زمین در جدول حضور داشته‌اند.

در مهندسی، تعداد دانشگاه‌های حاضر در برخی موضوعات بسیار بیشتر است. برای نمونه، در مهندسی عمران ۱۰ دانشگاه ایرانی، در علوم و فناوری غذایی ۱۱ دانشگاه و در علوم و فناوری ابزارآلات ۹ دانشگاه در جدول قرار گرفته‌اند.

این تفاوت یک نکته مهم را روشن می‌کند: حضور ایران در رتبه‌بندی نه فقط از نظر تعداد، بلکه از نظر توزیع موضوعی نیز نامتوازن است. در بعضی حوزه‌ها چند دانشگاه ایرانی هم‌زمان در جدول قرار دارند، اما در برخی موضوعات تعداد حضورها بسیار محدود است.

دانشگاه تهران؛ یک نمونه از تفاوت عملکرد در رشته‌های مختلف

دانشگاه تهران نیز نشان می‌دهد که نمی‌توان درباره عملکرد یک دانشگاه با یک عدد کلی قضاوت کرد.

این دانشگاه در نسخه ۲۰۲۶ در ۲۱ موضوع علمی رتبه گرفته و بهترین جایگاه آن مربوط به منابع آب با رتبه ۴۹ بوده است. دانشگاه تهران علاوه بر این، در موضوعاتی مانند مهندسی معدن، علوم و فناوری ابزارآلات، مهندسی عمران، مهندسی متالورژی و جغرافیا نیز در جدول قرار دارد.

بنابراین حتی درباره یکی از دانشگاه‌های اصلی کشور نیز تصویر علمی یکدست نیست. جایگاه دانشگاه باید موضوع به موضوع بررسی شود تا مشخص شود در کدام حوزه‌ها توانسته جایگاه خود را حفظ کند و در کدام حوزه‌ها حضور ضعیف‌تر یا محدودتری دارد.

شانگهای فقط تعداد مقاله را نمی‌سنجد

یکی از نکات مهم در خواندن این رتبه‌بندی، توجه به تفاوت میان تولید مقاله و اثرگذاری پژوهش است.

در ارزیابی شانگهای، تعداد تولیدات علمی در کنار کیفیت مقالات، میزان استناد به پژوهش‌ها، انتشار مقاله در مجلات رده نخست، همکاری‌های علمی بین‌المللی و برخی شاخص‌های مربوط به پژوهشگران و اعضای هیئت علمی قرار می‌گیرد.

در نتیجه افزایش تعداد مقاله به تنهایی تضمین‌کننده بهبود جایگاه دانشگاه نیست. پژوهشی که بیشتر دیده شود، بیشتر مورد استناد قرار گیرد، در مجلات معتبر منتشر شود و در شبکه‌های علمی بین‌المللی حضور داشته باشد، در این نوع رتبه‌بندی وزن متفاوتی پیدا می‌کند.

این نکته در مورد دانشگاه‌های ایران اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه در سه سال مورد بررسی، تعداد حضورها نوسان کرده اما ترکیب اصلی حوزه‌های حضور تقریباً ثابت مانده است.

به بیان ساده‌تر، مسئله فقط این نیست که ایران چند جایگاه بیشتر در جدول به دست بیاورد؛ مسئله این است که این جایگاه‌ها در چه رشته‌هایی شکل می‌گیرند و آیا دامنه حضور کشور در حوزه‌های کم‌حضور نیز می‌تواند گسترش پیدا کند یا خیر.

سه عدد، یک واقعیت

۱۲۰ حضور در سال ۲۰۲۴، ۱۴۲ حضور در سال ۲۰۲۵ و ۱۱۴ حضور در سال ۲۰۲۶؛ این سه عدد مسیر حضور دانشگاه‌های ایران در سه دوره متوالی رتبه‌بندی موضوعی شانگهای را نشان می‌دهند.

اما از این سه عدد نمی‌توان به تنهایی حکم به صعود یا افت علمی کشور داد. آنچه با مقایسه سه دوره روشن‌تر می‌شود، این است که حضور ایران نوسان داشته، اما ترکیب اصلی آن تغییر بنیادینی نکرده است.

در سال ۲۰۲۶، بیش از چهارپنجم حضورهای ایران در دو حوزه مهندسی و علوم پزشکی متمرکز بوده است؛ در مقابل، علوم اجتماعی و بخشی از علوم طبیعی و زیستی سهم بسیار محدودتری داشته‌اند.

بنابراین عدد ۱۱۴ بیش از آنکه پایان یک داستان باشد، نقطه‌ای برای باز کردن جدول‌های موضوعی است. باید دید کدام رشته‌ها حضور خود را حفظ کرده‌اند، کدام‌ها از جدول خارج شده‌اند، کدام دانشگاه‌ها در موضوعات مختلف جایگاه گرفته‌اند و در کدام حوزه‌ها هنوز حضور ایران محدود است.