تاریخچه بیماری طاعون

به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری دانشجو، طاعون نوعی بیماری عفونی است که توسط باکتری یرسینیا پستیس ایجاد می‌شود. علائم آن شامل تب، ضعف، سردرد و سیاه شدن لب‌ها است. این علائم معمولاً یک تا هفت روز پس از قرار گرفتن در معرض عامل بیماری ظاهر می‌شوند.

طاعون سه شکل اصلی دارد که هرکدام بخش متفاوتی از بدن را درگیر می‌کنند و علائم مرتبط با همان بخش را ایجاد می‌کنند. طاعون ریوی ریه‌ها را درگیر می‌کند و باعث تنگی نفس، سرفه و درد قفسه سینه می‌شود؛ طاعون خیارکی گره‌های لنفاوی را درگیر می‌کند و موجب تورم آنها می‌شود؛ و طاعون سپتی‌سمیک خون را درگیر می‌کند و می‌تواند باعث نکروز (مرگ بافت‌ها) شود.

شکل‌های خیارکی و سپتی‌سمیک بیماری معمولاً از طریق گزش کک یا تماس و دست‌زدن به حیوان آلوده منتقل می‌شوند در حالی که طاعون ریوی معمولاً از فردی به فرد دیگر از طریق هوا و قطرات تنفسی عفونی منتقل می‌شود.

تشخیص بیماری معمولاً با شناسایی باکتری در مایع حاصل از گره لنفاوی، خون یا خلط انجام می‌شود.

تاریخچه

این بیماری بسیار خطرناک بار‌ها در طول تاریخ باعث بحران‌های شدید اقتصادی، اجتماعی و سیاسی شده است. از دوران باستان تا کشف علتِ این بیماری در سال ۱۸۹۴ دست‌کم سه بار دنیاگیری طاعون، سراسر اروپا، آسیا و آفریقا را فراگرفته است.

پاندمی اول در طی قرن ششم در امپراتوری بیزانس رخ داد و به طاعون ژوستینین یا دنیاگیری اوایل قرون وسطی معروف گردید که به‌واسطه انتقال توسط سربازان ارتش شاهنشاهی ساسانی در سال‌های ۶۲۷–۶۲۸ میلادی باعث اپیدمی «طاعون شیرویه» در سراسر استان‌های باختری شاهنشاهی ساسانیان، به‌ویژه میان‌رودان شد و باعث جان باختن نیمی از جمعیت آن مناطق در شاهنشاهی ساسانی گردید.

دومین پاندمی در سدهٔ ۱۳۰۰ میلادی، شیوع طاعون خیارکی بود که به «طاعون سیاه» معروف شد. این پاندمی به مرگ بیش از ۲۰۰ میلیون نفر از مردم اوراسیا انجامید. تخمین زده می‌شود که یک سوم جمعیت ایران در آن زمان کشته شدند.

پس از آن اپیدمی‌های متعددی در مناطق مختلف جهان رخ می‌داد تا این که سومین دنیاگیری در سال ۱۸۵۰ در چین آغاز و سپس از طریق مسیر‌های تجاری در سراسر جهان منتشر گردید.

در تاریخِ ایران، به ویژه پس از بی‌ثباتی‌ها و زوالِ سامانِ کشوری به دلیل حملهٔ مغولان، بیماری طاعون به‌طور متناوب شیوع یافته و باعث کشتن شمار فراوانی از مردمِ شهر‌های گوناگون شده است.

از جمله، در سال‌های ۱۱۵۱–۱۱۵۲ شمسی، همه‌گیری «طاعون خیارکی در ایران» به مرگ حدود ۲ میلیون تن انجامید.

طاعون‌های معروف در تاریخ

طاعون در شاهنشاهی‌های ایران باستان در مقایسه با امپراتوری روم شرقی شیوع بسیار کم‌تری یافت. علت آن هم احترام به طبیعت و نیالودن آب‌ها و زمین بود که از اصول دین زرتشت است.

توسیدیدس، مورخ یونانی، در یکی از کتاب‌های خود از یک بیماری واگیر، هم‌زمان با جنگ اسپارت و آتن، در حدود سال ۴۳۰ ق. م. نام می‌برد که تصور می‌شود طاعون آتن بوده است.

سرایت طاعون سیاه در اروپا در سده‌های میانه

رومیان طاعون را انتقام آپولو پس از دزدی از یکی از نیایشگاه‌هایش می‌پنداشتند. جالینوس برای اولین بار، توصیفاتی از این بیماری را (هنگامی که طاعون در شهر روم در سال ۱۶۶ شیوع یافت) به قلم آورده است.

طاعون آنتونین یک دنیاگیری بین سال‌های ۱۶۵ تا ۱۸۰ میلادی بود. این طاعون یک چهارم از مبتلایان را کشت، در مجموع تا پنج میلیون نفر کشته برجای گذاشت.

طاعون ژوستینین (۵۴۱–۵۴۲ پس از میلاد) یک همه‌گیری جهانی بود که امپراتوری بیزانس و به ویژه پایتخت آن قسطنطنیه و همچنین شاهنشاهی ساسانی و بندر‌های سراسر حاشیهٔ دریای مدیترانه را درگیر خود کرد. [۲۶]این طاعون یکی از کشنده‌ترین طاعون‌های تاریخ بود که در حدود دو سده بروز خود ۵۰ میلیون تن (۲۶ درصد جمعیت جهان در زمان آغاز آن) را طعمهٔ مرگ کرد.

طاعون شیرویه در سال‌های ۶۲۷–۶۲۸ میلادی، سراسر استان‌های باختری شاهنشاهی ساسانیان، به‌ویژه میان‌رودان را در هم نوردید و باعث کشتن نیمی از جمعیت آن استان‌های شاهنشاهی و از جمله شاهنشاهِ ساسانی شد.

طاعون عمواس در زمان خلافت عمر بن خطاب (سال ۱۸ ه‍. ق) بعد از تصرف اورشلیم به دست مسلمانان، میان آنها شیوع یافت و به کشته‌شدن شمار فراوانی از مسلمانان و صحابهٔ محمد انجامید.

در سال ۱۳۴۷ میلادی، کشتی‌هایی که از آسیا می‌آمدند، باعث ایجاد طاعون و مرگ یک چهارم تا یک سوم جمعیت اروپا طی سه سال شدند. این اپیدمی طاعون به طاعون سیاه یا مرگ سیاه معروف است.

در ایرانِ دوران صفویان و قاجار، بیماری طاعون چندین بار شیوع یافت و باعث کشتن تعدادِ زیادی از مردمِ شهر‌های مختلف شد.

پس از طاعون سیاه، همه‌گیری طاعون لندن (۱۶۶۶–۱۶۶۷) و مارسی (۱۷۲۰) نیز دو همه‌گیری فراگیر بودند. شیوع بیماری طاعون در نیمهٔ اول قرن هفدهم، فقط در شهر لندن یکصدهزار نفر را به کام مرگ کشاند.

در سال‌های ۱۱۵۱–۱۱۵۲ ه‍. خ همه‌گیری «طاعون خیارکی در ایران» منجر به مرگ حدود ۲ میلیون نفر در سرزمین‌های ایران شد.

همه‌گیری چین در سال ۱۸۹۴ به کشف باسیل یرسینیا پستیس توسط الکساندر یرسین انجامید و آخرین اپیدمی فراگیر طاعون بود.