«خاطرات شب»؛ شعبده به كمك تئاتر

 

مردي در اتاق خوابيده است روياهايي مي‌بيند در همان مكان اتاق خواب خود می‌توان گفت: خلاصه داستان خاطرات شب همين يك خط است پرده‌هاي سفيد رنگ افتاده بر اشكال هندسي، فضاي صحنه را پر كرده است بازيگر مرد پارچه سفيد همچون ملافحه را از روي خود مي‌كشد. كلاهي پديدار مي‌شود. از سقف پري مي‌افتد. روزنامه‌اي پديدار مي‌شود و ناگهان تخم‌مرغ از دهان مرد خارج مي‌شود ...

تنها بازيگر نمايش به خوبي توانست تابلوهاي سورآليستي بيافرينده كه بسيار تحسين برانگيز است نمايش خاطرات شب چندين اپيزود داشت كه همچون يك رويا در ناخودآگاه تغيير مسير مي‌دهد و قابل تشخيص است. اپيزود اول اشتباه زن اپيزود دوم مرده‌اي در جنگل اپيزود سوم پنهان نشده و اپيزود چهارم مرد پرواز مي‌كند نام اين قسمت‌ها در روزنامه اي كه در صحنه است ديده مي‌شود.

اما سورئاليست چيست و تئاتر سورئاليستي چگونه است، كلمه  سورئاليستم را نخستين بار گيوم آپوليز در يكي از نمايشنامه‌هاي خود به كار برد و آن را درام سورئاليست خواند، آندرا برتون و فيليپس سوسو اين تعبير آپوليست را گرفتند ولي نه به اين منظور كه از شيوه او تقليد كنند بلكه هدفشان از اين كلمه همان فعاليت دروني و مغزي رويا مانندي‌است كه آن را مافوق طبيعت مي‌نامند سورئاليست مصادف با نظريات فرويد پزشك روان‌پزشك اتريشي درباره ضمير پنهان و رويا و واپس زدگي افكار متجسس را به خود مشغول داشته بود آندر برتون و آراگون كه هر دو پزشك امراض رواني بودند از تحقيقات فرويد الهام گرفتند و پايه مكتب جديد خود را در فعاليت ضمير پنهان بنا نهادند.

«در اين سبك تئاتر بايد بيننده را به دنياي روياها و غرايض بازگردانند. بايد بر حواس تماشاگران تازيانه زد، زيرا حس از فهم جدا نيست. تئاتر بايد زندگي را شبيه به سيل مهيبي نشان دهد كه همه چيز را مي‌كند و مي‌برد.» آندر برتون.

اما در نمايش خاطرات شب ما شاهد وفاداري به بيانيه و اصول سورئاليست‌ها هستيم از شاخص‌های مهم آن حزل، ديوانگي، رويا و جهان شگفت‌انگيز كه هر يك مبحثي مفصل در اين مكتب است مي‌پردازد. در نمايش خاطرات شب زنده شدن اشياء حركت كردن تابلو نقاشي در قاب پنجره از تصاوير سورئاليستي است كه ما را به ياد نقاشي‌هاي رنه ماگريت نقاش بلژيكي كه از پيشگامان نقاشي سورال است مي‌اندازد.

حقه‌هاي شعبدبازي براي رساندن تصوير تخيلي بهترين كاربرد را داشته است. نمايش خاطرات شب از كشور سوئيس توانست با امكانات فني اين فرصت را به تماشاگران ايراني بدهد كه تجربه سورئاليستي زيبا و بدون شكستن عرف و ضددين كه سورئاليست‌هاي چون لويز بونوأل دنبال مي‌كردند ارائه دهد.

 

ناپديد شدن اشياء، كلاهي در قفس، پنجره‌اي كه در درون خود آسمان متحرك را دارد، اشيايي كه بر روي ميز حركت مي‌كند، باز و بست شدن كشو كمدها، حركات موزون، ابتدا سردرگمي را براي مخاطب به همراه دارد اما اتفاق به زودي شكل مي‌گيرد مخاطب رمزگان تصويري را دريافت می‌کند. بدون آنكه بداند مواجه به چه رويداد و رخدادي است. اين شكل ارتباطي با ناخوادگاه است، ساختار اجراي اپيزودهاي است براي نشان دادن خواب‌هاي يك شخصيت آنهم به صورت نقاشي‌هاي معروف كه در كنار هم به خوبي چيده‌ شده‌اند. اينجا شكستن بين مرز تخليل و واقعيت نيست تمام نمايش يك رويا است بازيگر سوئيسي در انتهاي نمايش اين كار را به اوج رساند و با حركتي عجيب خود را در كشو كمد جا داد و با تشويق تماشاگران روبه‌رو شد.

امسال در جشنواره تئاتر فجر انتخاب آثار خارجي با ويژگي‌ بدون كلام و قابل فهم بودن براي مخاطب در اولويت بوده است. ارتباط بصري بين اجرا گرا و مخاطب به خوبي برقرار شده است اما تئاتر مخاطب خاص خود را دارد تنوع در انتخاب از لحاظ سبك اجرايي و متون به ويژه آثار كلاسيك كمك بسياري به پيشرفت تئاتر كشورمان خواهد كرد.