«ضد گلوله»؛ جوابی به اخراجی‌ها؟!

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»؛ فیلم ضد گلوله که تمام می شود، در فضای بیرونی سالن جملات مختلفی رد و بدل می شود؛ اظهار نظرها متفاوت است. اما یکی از جملاتی که خیلی ها آن را بر زبان می آورند، مقایسه ضد گلوله با اخراجی ها است؛ انگار خیلی ها معتقدند که ضد گلوله اصلا جوابی بوده برای نوع نگاه اخراجی ها به ماجرای جنگ.
 

اینکه چه عواملی دست به دست هم داده تا باعث چنین برداشتی در مخاطب شده است نیاز به نگاهی گذرا به چند فیلم طنز حوزه دفاع مقدس دارد.

 

اولین فیلم طنز در حوزه دفاع مقدس، «لیلی با من است» کمال تبریزی است. فیلمی که برای اولین بار در فضایی طنز به موضوع جنگ می پرداخت و فیلمی که از قضا آنقدر خوب و بی نقص از آب در آمد که راه را برای ورود دیگر کارگردانان از دریچه طنز به موضوع جنگ، باز کرد.

 

سال ها گذشت تا ده نمکی بار دیگر بستر طنز را برای بیان حرف فیلمش برگزید و با وجود نقدهای بسیاری که به لحاظ ساخت فنی فیلم و به لحاظ حفظ اخلاق در حوزه سینما به فیلمش -اخراجی ها1- وارد بود، فیلمش پرفروش ترین فیلم تاریخ سینمای ایران لقب گرفت.

 

پس از آن نیز اخراجی های2 و 3 نیز راهی هم چون اخراجیهای1 را پیمود. ده نمکی در اخراجی ها یک سخن مشخص داشت اینکه آدم های جنگ دیروز ملت ما، نه تنها آدم های عجیب و غریبی نبودند بلکه گاهی آدم هایی بودند که سرنوشت پایشان را به جنگ بازکرده بود و فضای معنوی جبهه ها بر احوال آنان تاثیر گذاشته بود، آدم هایی که اصلا با این فضای معنوی غریب بودند و در کنار حرف های دیگری که فیلم ده نمکی داشت، این حرف، خط اصلی داستان ده نمکی بود.

اما ضد گلوله، پس از لیلی با من است و مجموعه اخراجی ها، سومین فیلمی بود که در بستر طنز شکل می گرفت. ضد گلوله داستان فردی است که در بحبوحه جنگ در فضای شهر به تکثیر و فروش کاست های آهنگ می پردازد.

 

دو عاملی که او را بر آن می دارد تا راهی جبهه شود یکی برملا شدن شغل او و ترس از بازداشت او توسط کمیته انقلاب است و دیگری بیماری او و اینکه به او اعلام می شود که یکی دو ماه بیشتر به پایان عمرش باقی نمانده است.

 

شخصیت اصلی داستان در چنین شرایطی تصمیم می گیرد تا راهی جبهه شود به این امید که شهید شود و شهادت او باعث حفظ آبروی خانواده اش نزد دیگران شود. همین عامل باعث می شود که به هر زحمتی شده خودش را به عملیات ها برساند و حتی بی مهابا به دل دشمن بزند تا شهید شود.

 

اما هر چه می کند شهید نمی شود. انگار اصلا قسمت نیست که حتی تیری به بدنش بخورد، حتی اگر رو در روی سرباز عراقی بایستد؛ «ضد گلوله» یکی از عمیق ترین مفاهیم جنگ را در قالب طنز چنان هنرمندانه به تصویر می کشد که بعید می دانم خیلی از بزرگان سینمای کشور از پس به تصویر کشیدن آن در فضای واقعی و رئال هم بر بیایند و آن مفهوم «شهادت» است.

 

ضد گلوله ارزش شهید و شهادت را به خوبی به تصویر می کشد. شهادت را یک ارزش می نامد که حتی اگر کسی پا در میدان مین بگذارد تا شهید شود و نیتش نیت غیر خدایی باشد این توفیق به او دست نمی دهد. اینکه نمی توان هر کسی را شهید نامید و البته به هر کسی لیاقت شهادت را نمی دهند اصلا.

اما تفاوت اصلی داستان ضدگلوله و اخراجیها در نوع استفاده از ابزاری است که کارگردان برای رسیدن به هدف از آن بهره می گیرد. ده نمکی با ابزاری مضمون فیلمش را به تصویر می کشد که به اعتقاد خیلی از منتقدین اصلا ابزار صحیحی نیست. اینکه فضای طنز فیلم چنان از خط قرمزها عدول کند به این بهانه که هدفی بالاتر مد نظر بوده است، به هیچ وجه سخنی منطقی به نظر نمی رسد. هدف وسیله را توجیه نمی کند هرچند که ده نمکی اصرار دارد هدفش را به هر نحو ممکن بیان کند. اما ضد گلوله به خط قرمزهای اخلاق پایبند است. دیگر عامل تفاوت دو فیلم انسجام بیشتر و بهتری است که فیلمنامه ضد گلوله نسبت به اخراجیها دارد.

در کنار تمام این موارد به لحاظ ساخت فنی فیلم و جلوه های ویژه ضد گلوله جای کار بیشتری داشته است و می توانست با یک سرمایه گذاری بهتر در حوزه های فنی یکی از بهترین فیلم های تاریخ دفاع مقدس ما باشد؛ هر چند که با همین شرایط نیز یکی از فیلم های خوب این حوزه است.

اما برگردیم به سوال ابتدایی متن؛ اینکه آیا این فیلم جوابی است برای اخراجیها؟ و جواب نگارنده به این سوال مثبت است، بله؛ چرا که این فیلم پاسخی است به لجاجت ده نمکی در مقابل نقدهای اساسی ای که به فیلمش وارد بود. این اصلا به این معنا نیست که اخراجیها فیلم بدی بوده است یا اینکه قصد تخریب این فیلم را دارم. اما اخراجیها فیلم مطلوب دغدغه مندان دفاع مقدس نیست؛ چرا که حرف های خوبش را در بستری بد بیان می کند.

 

وقتی هم به ده نمکی نقدهای دلسوزانه ای گفته می شود با موضع گیری شدید هیچ کدام را نمی پذیرد؛ چرا که به اعتقاد او باید در این بستر مخاطب را پای سخن حقش بنشاند. اما ضد گلوله نشان می دهد که می شود مخاطب را در محیطی طنز و با محوریت اخلاق نیز پای سخن حق نشاند و مفاهیمی عمیق تر را برایش به تصویر کشید.