پاسخ علامه مصباح: آيا خود سوال جزء علم است يا جواب صحيح آن؟/ قلمرو دین كجاست؟ / پنج وجه نسبت علم و دين

عرف از ترکيب وصفي علم ديني چه توقعي دارد؟ چند گونه نسبت بين علم و دين براي صحت عرفي ترکيب «علم ديني» کافي است؟ فقط يک جهت است يا جهات متعددي ممکن است منشأ اين نسبت باشند؟ به نظر مي‌رسد جهات مختلفي براي اين ملابست و مناسبت فرض مي‌شود که هيچ کدام نامعقول نيست و بلکه غيرعرفي هم نيست. علم برحسب تعريف مورد قبول، مجموعه قضايايي است که از موضوع و محمولي تشکيل شده است و پاسخي براي اثبات يا سلب مي‌طلبد. هر تلاشي در اين راه، تلاشي از سنخ آن علم به شمار مي‌رود؛ فقاهت در فقه، تفلسف در فلسفه و تحقيق و پژوهش علمي در علوم. بين علم به اين معناي عام و بين دين به معناي دين الهي و صحيح، چه نسبت‌هايي ممکن است باشد؟ آيا اگر اين مسأله متافيزيکي که «خدا هست يا نيست»، عينا در متن منابع دين قرار بگيرد جزء اصول آن دين حساب مي‌شود، يا جزء فروع، يا جزء نتايجي که از دين گرفته مي‌شود و به هرحال به دين ملحق مي‌شود؟ مسأله‌ آيا خدا يکي است يا چند تا؟ نيز اينگونه است. اين سؤال، سؤالي علمي است؛ «علم» به همان معناي عام که شامل فلسفه و رياضيات هم مي‌شود؛ يعني مجموعه مسائلي که محور خاصي داشته باشد. اين مسائل مي‌تواند شامل مسائلي مانند مسائل منطقي و رياضي هم باشد که فقط با روش تحليل عقلي قابل اثبات است، نه روش ترکيبي وتجربي، ولي براساس گرايش پوزيتويستي اين‌ها جزو علم نيست، زيرا علم به معناي پوزيتويستي آن، فقط با متد تجربي قابل اثبات است. مطابق اين گرايش، اين‌گونه مسائل،  knowledge هست، جزء معارف هست، اما آن‌ها را جزء علم محسوب نمي‌‌کنند. پوزيتويست ها در رياضيات، حساب و جبر خيلي گير مي‌کنند و نمي دانند چه بگويند، و معمولا اينها را برمي‌گردانند به توتولوژي، و مي‌گويند اصلا علم نيست ولي فوق علم است.
 

 

به هر حال، علم به معناي مجموعه مسائل حول محور خاص، و دين به معناي يک سلسله عقايد حق، ارزش‌هاي صحيح، و احکام الهي چه رابطه‌اي مي‌توانند با يکديگر داشته باشند؟

 

يکي از روابط اين است که يک، چند، يا همه مسائلي که در يک علم مطرح مي‌شود عيناً در دين منابع ديني هم مطرح شده باشد. طبق يکي از فرض‌هاي گذشته مي‌توان گفت که اين مسائل يک علم است که هم در منابع ديني مطرح شده و با متد وحياني اثبات مي‌شود، و هم در کتب فلسفي مطرح شده و با متد تعقلي اثبات مي‌شود، مانند مسأله توحيد و خداشناسي که مي‌توان مجموعه مسائلي را که محورش خدا است يک علم مثلا علم خداشناسي دانست. اين صورت، اشکال عقلي، نقلي، يا عرفي ندارد. اگر گفتيم بايد متد خداشناسي هم تعيين شود، دو علم خداشناسي خواهيم داشت؛ يکي خداشناسي عقلاني و ديگري، خداشناسي ديني يا وحياني. اما اگر متد را جزو مقوم قرار ندهيم، يک علم است که با دو متد اثبات مي‌شود؛ يکي از راه عقل و به استناد عقل بشري، و ديگري از راه نقل و به استناد وحي آسماني. اين نسبت وحدت، بهترين نسبتي است که بين علم و دين مي‌تواند برقرار باشد؛

 

خداشناسي، هم علم به اصطلاح عام آن است، يعني مجموع مسائلي حول محور خدا است، و هم دين است، زيرا اساس هر ديني خداشناسي است. هر ديني در اين باره پاسخ‌هايي دارد؛ خدا يکي است، صفات ثبوتيه و سلبيه دارد، و .... اين عالي‌ترين رابطه‌‌اي است که مي‌تواند بين علم و دين برقرار بشود يعني مسائلي باشد که عينا هم در دين مطرح هست و هم در علم.

 

البته اين‌جا که مي‌گوييم هم در دين هم در علم، دين را به اعتبار منابعش جدا مي کنيم. اين يکي از اطلاقات شايع دين است که بر اساس آن، دين به معناي آن است که استناد به وحي داشته باشد، هرچند دين، کاربرد ديگري هم دارد که بر اساس آن، نه مي‌توان به وحي استناد کرد و نه شرط کردن استناد به وحي در دين، لزومي دارد، مثلا معمولا اديان هندوئيسم، اصلا به نبوت قائل نيستند، ولي احکام و مناسک ديني و خداشناسي دارند. پس يک نوع رابطه اين است که خود مسائل يک علم، يعني مجموعه مسائلي که به مناسبت محور مشترک، اسم آن را علم خاص گذاشته‌ايم، عينا در منابع ديني موجود باشد. بهترين مناسبتي که مي‌تواند بين علم و دين وجود داشته باشد اين نوع ملابست بين علم و دين است.

 

 

نوع ديگر رابطه علم و دين اين است که يک سلسله مسائلي را با محور واحد انتخاب کنيم که اصلا از راه عقل يا تجربه حسي قابل اثبات نباشد، بلکه راه اثبات آن‌ها فقط وحي يا چيزي که منتهي به وحي مي‌شود، باشد، مثل اين مسأله در فقه که نماز صبح دو رکعت است. مجموعه چنين مسائلي را مي‌توان عبادت‌شناسي نام نهاد. چگونه اين همه علم‌هاي جديد مانند غده‌شناسي، ميکروب‌شناسي، و .. علم است، ولي عبادت‌شناسي نتواند علم باشد؟ روش اثبات اينگونه مسائل چيست؟ نماز چند رکعت است؟ ارکانش چيست؟ واجبات، مستحبات، و مکروهاتش چيست؟ مي‌توان ساير عبادت‌ها را هم به آن ضميمه کرد و علمي به نام علم عبادت‌شناسي ارائه داد که زيرمجموعه علم فقه به معناي عام باشد. همانگونه که علم طبيعي به عنوان علمي کلي زيرمجموعه‌هايي مانند معدن‌شناسي، گياه‌‌شناسي، حيوان‌شناسي، انسان‌شناسي، و ... دارد، علم فقه هم به عنوان يک مجموعه کلي زيرمجموعه‌هايي مانند عبادت‌شناسي (نمازشناسي، روزه‌شناسي، و ...)، معامله‌شناسي، حقوق‌شناسي، و ... دارد. اين‌ مسائل اصلا از راه ديگر قابل اثبات نيست؛ نه هيچ برهان عقلي دارد که نماز صبح را بايد دورکعت خواند و نه در هيچ آزمايشگاهي مي‌شود اين مسأله را اثبات کرد که نماز صبح بايد دو رکعت باشد. اثبات اين مسأله فقط با استناد به وحي‌ است که به پيغمبر اکرم (ص) شده است و ائمه اطهار عليهم السلام آن را بيان کرده‌اند و براي ما نقل شده است. يعني اين علم، از علومي است که با متد تاريخي نقلي اثبات مي‌شود و منابع آن هم فقط منابع وحياني است. اين چه علمي است؟ اين، متن دين است و از اين رو، علم ديني است يعني علمٌ هُو الدّين، جزءٌ مِنَ الدين. اگر به لحاظ متعلق اين علم، يعني قضيه منهاي تصديق آن را در نظر بگيريم، به يک معنا جزئي از دين حساب مي‌شود.

 

بنابراين، وجه دوم براي تفسير علم ديني اين‌ است که علم ديني به معناي چيزي است که اصلا در غير دين وجود ندارد و سؤالش فقط در دين و با منابع ديني پاسخ داده مي‌شود. بر اساس اين اصطلاح، علومي که از اين قبيل نيست، علوم غير ديني هستند، هرچند ادبيات و صرف و نحو عربي باشد که همه ما آنها را جزء علوم ديني به حساب مي‌آوريم. طبق اين اصطلاح، علومي مانند صرف و نحو، لغت عرب، و ... هيچ ربطي به دين ندارند؛ اعراب مشرک هم همين‌طور و با همين قواعد صحبت مي‌کردند. طبق اين اصطلاح، علم ديني آن علمي است که موضوع و محمولش در متن دين مطرح شده است و راه اثباتش هم منابع ديني است.

 

مناسبت ديگري که بين علم و دين مي‌توان در نظر گرفت اين است که علم ديني، علمي باشد که براي اثبات مسائل ديني مورد نياز است، يعني بدون آنها نتوان مسائل ديني را اثبات کرد. وقتي در علم سؤالي مطرح مي‌شود که آيا اين محمول براي موضوع اثبات مي‌شود يا نه، پاسخ بايد با استفاده از اصولي باشد که معمولا اصول موضوعه يا مصادرات است يا اصول متعارفه. بايد يک اصولي داشته باشد که مورد قبول طرفين باشد. آن مبناها و قواعدي که در پاسخ به يک سؤال ديني در زمينه عقايد، اخلاق، و احکام به ما کمک مي‌کند و براي اثبات مسائل ديني ضرورت دارد، علم ديني ناميده مي شود. طبق اين اصطلاح، امروز ادبيات عربي و لوازمش که در فهم آيات و روايات دخالت دارند، علوم ديني‌اند، زيرا بدون اين قواعد نمي‌توان قرآن را درست فهميد. تفسير قرآن نيز علم ديني است، زيرا بدون اين علم، آيات را نمي‌توان فهميد و در نتيجه نمي‌توان به مسائل ديني پاسخ گفت. اگر اين علم‌ها نباشد ما نمي‌توانيم مسائل دين را اثبات کنيم. اين اصطلاح، موارد روشني دارد، مثل فقه و اصول فقه، همچنانکه موارد مشکوکي هم دارد. بعضي از مسائل ديني مثل اعتقاد به خدا متد عقلاني دارد و اثبات آن ها به يک سلسله مباحث فلسفي احتياج دارد. پس آن بخشي از فلسفه که در اثبات خدا به ما کمک مي‌‌کند، مايتوقف عليه الدين است، يعني تا اين بخش از فلسفه را نخوانيم بخشي از مسائل دين را نمي‌توانيم اثبات کنيم. فرض اين است که اينگونه مسائل فقط با متد تعقلي قابل اثبات است. به استناد قرآن که نمي‌گوييم خدا يکي است، زيرا اول بايد بدانيم خدا يکي است، پيغمبري فرستاده است، اين قرآن کتاب آن پيغمبر است، کلام او براي ما حجت است، بعد استناد کنيم به اين‌که در قرآن چنين نوشته و بدين جهت، درست است. وقتي هنوز در قدم اول هستيم که آيا خدا يکي است يا چندتا، اگر بگوييم خدا به اين دليل يکي است که قرآن مي‌گويد متد صحيحي نيست. مسأله توحيد را بايد با عقل و قواعد فلسفي اثبات کرد. پس آن فلسفه‌اي که براي اثبات دين نياز است، علم ديني است، چون بدون اين قواعد، مسائل ديني اثبات نمي‌شود.

 

در اين کاربرد، منظور از ياء نسبت در واژه ديني يعني چيزي که اثبات مسائل دين به آن نياز دارد. طبق اين لحاظ، حتي فلسفه از علوم ديني است و چقدر کوتاه‌ نظري است که کساني فکر کنند فلسفه با دين هيچ ارتباطي ندارد يا ضد دين است، مخصوصا اگر فلسفه را مجموعه مسائل بدانيم، نه راه‌حل‌هاي خاص. يعني در فلسفه چند نظريه وجود دارد و همانگونه که اصالت وجود جزء فلسفه است، اصالت ماهيت هم جزء فلسفه است، همان‌طور ‌که وجوب نماز جمعه جزء فقه است، و حرمت آن هم جزء فقه است. هم کساني که نماز جمعه را واجب مي‌دانستند فقيه بودند و هم کساني که آن را حرام مي‌دانستند. در فلسفه هم اثبات يا انکار مسائلي مانند اصالت وجود يا اصالت ماهيت، تشکيک در وجود هر دو فلسفه است. اين کلام که ظاهرا اصلش از ارسطو نقل شده، معروف است که اگر مي‌بايست فلسفيدن که مي‌بايست, و اگر نمي ‌بايست هم بايد فلسفيدن، يعني اگر ما بخواهيم غلط بودن فلسفه را هم اثبات کنيم باز با فلسفه داريم اثبات مي‌کنيم. بحث از اين‌که اين مطلب فلسفي غلط است، خودش نوعي فلسفه است. اثبات يا نفي توحيد با متد تعقلي و فلسفي است. اين، فلسفه است، زيرا فلسفه يعني اثبات يک محمول براي موضوعي با متد تعقلي.

 

به هر حال، اگر اثبات بخشي از مسائل دين بر چنين علمي متوقف بود، اين علم به همين اعتبار جزء علوم ديني است و ديني بودنش به معناي ما يتوقف عليه اثبات مسائل الدين است. البته اين سخن به معناي اين نيست که همه مسائل آن علم براي همه دين مورد نياز است، بلکه ادني ملابست کافي است و اثبات بخشي از دين بر بخشي از اين مسائل متوقف است، اما وقتي ما مجموع اين مسائل را يک علم تلقي کرده و مجموع اخلاق، اعتقادات، و احکام را يک ماهيت به نام دين فرض کرديم، مي‌توانيم بگوييم دين با علم نسبت دارد و بر اساس اين اصطلاح، علم محتاج‌اليهِ آن دين است.

 

 وجه چهارم ديني بودن يا غيرديني بودن علم را مي‌توان با انگيزه عالم و متعلم در نظر گرفت  

 

وجوه ديگري نيز براي اين نسبت وجود دارد، مثلا بعضي از بزرگان فرموده‌اند که ديني بودن يا غيرديني بودن علم را مي‌توان با انگيزه عالم و متعلم در نظر گرفت؛ اگر با علم آن چنان برخورد کنيم که ما را با خدا آشنا کند و حتي در علوم طبيعي تحقيقاتي کرده و با متد طبيعي تجربي مسأله‌اي را اثبات کنيم، در واقع براي شناخت بخشي از افعال الهي تلاش کرده‌ايم که بخشي از خداشناسي است و به اين صورت همه علوم مي‌توانند ديني باشند. البته اين، علم غيرديني را نفي نمي‌کند، زيرا بالاخره کسي که اين انگيزه را ندارد علمش ديني نيست، چون ملاک ديني و غيرديني‌ بودن علم اين است که با چه نگاهي به اين مسائل نگاه شود و با چه انگيزه‌اي اين مسائل تحقيق شود. به هرحال اين هم يک نسبتي است؛

 

وجه پنجم این است که علم با دين اين نسبت را دارد که بالقوه مي‌تواند انسان را با خدا آشنا کند

 

یک تفسیر دیگر از علم دینی این است که علم با دين اين نسبت را دارد که بالقوه مي‌تواند انسان را با خدا آشنا کند. آشنا شدن با خدا هدف دين است. هر علمي بتواند هرچند بصورت بالقوه به ما کمک کند با خدا آشنا بشويم از آن جهت علم ديني است که به هدف دين - شناخت خدا در ذات و صفات و افعال کمک مي‌کند. هرچند اين هم نسبت غلطي نيست، اما ظاهرا در استعمالات و بحث‌هاي شايع اين معنا اراده نمي‌شود؛ وقتي مي‌گويند علم ديني يا غيرديني منظور اين نيست که انگيزه طرف چيست. طب را براي سلامتي بدن و علاج بيماري‌ها مي‌خوانند، اما اين‌که خدا اين بيماري را قرار داده و راه علاجش هم اين است که با اين وسيله خدا را بشناسيم، در علم طب دخالتي ندارد، بلکه انگيزه‌اي خارج از ماهيت علم است. به هرحال، اين هم نسبتي است و نبايد گفت که اين نسبت غلط است، اما در استعمالات شايع, ظاهرا استعمال معروفي نيست. اما آن سه وجه ديگر که بيان شد معروف و متعارف هم هست و در محاورات به کار مي‌رود.