انسجام و برنامه‌ریزی مشخص در آستان قدس وجود ندارد / تنها بخش قابل دفاع آستان قدس مدیریت زائرین خارجی است

گروه فرهنگی «خبرگزاری دانشجو»؛ بزرگترین اجتماع دائمی 20 تا 25 ميلیون نفري شیعیان ایران، هر کسی را به فکر فرو می برد که از این اجتماع بزرگ چه استفاده ای می شود و چه برنامه ریزی برای این گردهمایی می شود.

 

حضور دائمی جمع بزرگی از شیعیان ایرانی و حتی خارجی در مشهد مقدس امری نیست که به سادگی بتوان آن را نادیده گرفت و طبعا همه متفکرین اولین ذهنیتشان این خواهد بود که با اصولی دقیق و متقن، برای استفاده این جمعیت عظیم از فضای معنوی مشهد مقدس، برنامه ای جامع و اساسی ریخته شده است.

 

اما با دغدغه مندان و صاحب نظران که صحبت می کنیم می بینیم، چنین اتفاقی نمی افتد؛ نه برنامه ریزی دقیقی وجود دارد و نه نگاهی جامع نگر و فعالیت ها سلیقه ای انجام می شوند و بعضا ضربه هایی کاری به دینداری زائرین وارد می کنند و انگار مسئولین آستان قدس رضوی اصلا دغدغه ای برای ساماندهی فعالیت های فرهنگی برای زائرین حرم حضرت امام رضا (ع) ندارند.

 

اتفاق بدتر آن است که این مسئولین هیچ نقدی را بر نمی تابند و انتقاد ها را به بی دینی منتقدین بر می گردانند! تصدی آستان قدس را همتراز با والی انتصابی از سوی خود حضرت امام رضا (ع) تلقی کرده و هر گونه نقدی را توهین به امام رضا (ع) تلقی می كنند و راه انتقادها را به هر نحوی باشد، می بندند.

 

از این پس، جریان فعالیت های آستان قدس را با نگاهی ریزبینانه به نظاره خواهیم نشست. مصاحبه با امیر جلیلی ‌نژاد، مدیر گروه فرهنگی دفتر پژوهش روزنامۀ خراسان، اولین مصاحبه در این خصوص خواهد بود و البته در طول زمان بررسی این موضوع، «خبرگزاری دانشجو» آماده شنیدن نظرهای مسئولین ذی ربط خواهد بود.

 

«خبرگزاري دانشجو»- نوع ساختار آستان قدس چگونه است و این ساختار در پیشبرد اهداف فرهنگی و اقتصادی این مجموعه چه نقشی دارد؟

 

جلیلی‌نژاد: آستان قدس یک ساختار فرهنگی بزرگی را در کنار مجموعه هایی چون معاونت اماکن، اقتصادی و... تشکیل می دهد که ذیل یک شورا به نام شورای عالی فرهنگی آستان قدس فعالیت می کنند.

 

قرار بر این بود كه تمام فعالیت های فرهنگی آستان قدس شامل کتابخانه ها، مسائل تبلیغی داخل حرم مثل سخنرانی ها، ارتباط با زائرین خارجی و... ذیل این شورا تعریف شود و قاعدتا چه از منظر فرهنگی و چه از منظر اقتصادی، این شورا باید بر فعالیت های حرم نظارت می کرد؛ اما با وجود چنین ساختاری، اعمال سلیقه های مدیریتی سبب شده است که کارکرد این شورا زیر سؤال رود.

 

اگر قرار است شورا در همۀ امور مربوط به آستان قدس تصمیم گیر باشد چرا برخی کارهای سلیقه ای انجام می گیرد؟ به عنوان مثال، همین مستندی که در چند وقت اخیر جنجال برانگیز شده است، بدون تصمیم گیری این شورا و حتی بدون اطلاعشان، در آستان قدس اجرا می شود و همان طور که خانم ریحانی، سازندۀ این مستند می گوید، آقای مصطفی طبسی محکم پای این فیلم می ایستد و از آن دفاع می کند و این امر حتی صدای برخی از اعضای این شورا را نیز درآورده است.

 

«خبرگزاري دانشجو»- از منظر فرهنگی چگونه می توان به آستان قدس نگاه کرد و عملکرد این مجموعۀ بزرگ را در فعالیت های فرهنگی چگونه ارزیابی می کنید؟

 

جلیلی‌نژاد: آن چیزی که از آستان قدس با توجه به بودجۀ چند میلیاردی انتظار می رفت انجام نمی گیرد. نکتۀ اول آن است که در این زمینه هیچ شفافیتی وجود ندارد و مشخص نیست که چه مقدار از این بودجۀ کلان صرف امور وقفی، چه میزانی صرف مدیریت داخلی حرم و چه اندازه هزینۀ مباحث فرهنگی می شود.

 

فارغ از این شفافیت، گاهی مصوبات این شورا در مباحث فرهنگی، هزینۀ بسیار بالا و کارآمدی بسیار پاییني دارند. این ناکارآمدی فعالیت های فرهنگی شاید به نوع نگاه برنامه ریزان فرهنگی در مدیریت آستان قدس برگردد؛ اگرچه نیروهای جوانی که در این مجموعه حضور دارند، ابتکارات و خلاقیت هایی را وارد می کنند اما به طور کلی آستان قدس چه در امور فرهنگی و چه در امور دیگر از یک ساختار سنتی استفاده می کند و همین امر سبب شده است كه خلاقیت بسیاری در این زمینه وجود نداشته باشد.

 

«خبرگزاري دانشجو»- چه نوع خلاقیت هایی می تواند وجود داشته باشد؟

 

جلیلی نژاد: یکی از مباحثی که وجود دارد با توجه به مخاطبان میلیونی که وارد حرم می شوند، مطرح می گردد. هنوز ساختارهای تبلیغی و فرهنگی بسیار محدودی برای امور دینی و فرهنگی از این حجم بالای زائرین استفاده می کنند.

 

در قیاس 20 تا 25 ميلیون زائری که در سال به حرم می آیند، فعالیت های خلاقانه، به خصوص برای طیف جوان و نوجوان بسیار کم است؛ کارهایی در این زمینه صورت گرفته اما توسط همان نیروهای جوان صورت گرفته که جایگاه کمرنگ تری دارند.

 

«خبرگزاري دانشجو»- نوع نگاه آستان قدس نسبت به مسائل مذهبی و مسائل مناسکی چگونه است؟

 

جلیلی‌نژاد: همان نگاه سنتی که قبلا عرض کردم در بسیاری از امور از جمله در همین مطلبی که اشاره کردید وجود دارد و شاید بتوان گفت كه آستان قدس هنوز بر مدار 30 – 40 سال قبل به مباحث مناسکی می پردازد.

 

جدای از آداب و رسوم قدیمی که در حرم وجود دارد، به طور کلی جذابیت جدی برای نسل جوان و همین طور دیگر مخاطبین ندارد و از جهت دیگر، برخی از این مناسک موجب برخی آسیب های مذهبی بسیار جدی در این امور می شود؛ اگر چه آستان قدس در داخل محوطۀ حرم سعی کرده است كه از برخی خرافات جلوگیری کند اما همان روال سنتی که وجود دارد موجب می شود که نارحتی هایی را ایجاد کند.

 

«خبرگزاري دانشجو»- نگرش و نوع فعالیت های آستان قدس در خصوص زائرین خارجی چگونه است؟

 

جلیلی‌نژاد: استثنائاً تنها بخشی از مجموعۀ آستان قدس که از لحاظ عملکردی مقداری قابل دفاع است - البته از منظری حداقلی- بحث مدیریت امور زائرین خارجی است. آستان قدس سعی کرده است با اختصاص یک صحن به زائرین عرب زبان، مراسم هایی همچون دعا و سخنرانی به زبان عربی پخش نماید و همچنین اگر این زائرین مراجعه کنند، بروشورهایی به زبان عربی و حتی دیگر زبان ها مثل اردو، انگلیسی و... به آنها داده خواهد شد. اما این همان نگاه حداقلی است؛ از آنجایی که متأسفانه در کشور هیچ کس ضریبی به مسافران خارجی اختصاص نداده است، این فعالیت آستان قدس به چشم می آید.

 

«خبرگزاري دانشجو»- در رابطه با معرفی شخصیت امام رضا (ع) و استفاده از رویکردهایی که می شود در رابطه با امام رضا (ع) مطرح كرد مثل رویکرد علمی ایشان، آیا آستان قدس فعالیت درست و منسجمی انجام داده است؟

 

جلیلی‌نژاد: این مسئله به برنامه ریزی فرهنگی آستان قدس بر می گردد که شاید در این موضوع کارنامۀ کلی اش درخشان نباشد. اگر چه کارهایی انجام شده اما در واقع هیچ کدامشان در یک مجموعه، سیستم و نگاه زنجیره ای نبوده است که در یک افق بلند مدت شاهد حرکتی جدی و تأثیرگذار در شناخت حضرت امام رضا (ع) باشیم.

 

این امر تنها در زیارتنامه خواندن زائرین متجلی می شود؛ زیرا قطعا استفاده از امکانات و موضوعات جدیدتر می تواند تحولی ایجاد کند. برخی از فعالیت های محدود آستان قدس مثل تشکیل حلقه های معرفت که در ساعات مختلف در صحن ها شکل می گیرد، جزو حرکات معدودِ مثبت است اما این گونه مسائل نیز ادامه ندارد و حالتی دفعتی و ناگهانی برای زائرین دارد.

 

«خبرگزاري دانشجو»- سخنرانی هایی که تقریبا هرشب در صحن های مختلف صورت می گیرد در کجای این منظومه جای می گیرد؟

 

جلیلی‌نژاد: این سخنرانی ها عموما بر اساس نیاز مخاطب تعریف نمی شوند. استفاده از سخنرانان مشهور و بنام برای زائرین جذابیت مطلوبیت دارد و استقبال مي شود. هرچه آستان قدس از سخنرانانی که مقبولیت دارند استفاده کند، مؤثر است؛ اما بحثی که داریم می کنیم منظومه ای از حرکات منسجم برای معرفی و شناخت حضرت امام رضا (ع) می باشد.

 

قطعا این مسائل محدود به سخنرانی، حلقه های معرفت و زیارتنامه خواندن نمی شود و حرکات دیگری را می طلبد و استفاده از انواع هنر مدنظر است؛ مثلاً در بحثی که این روزها شایع مي باشد يعني استفاده از هنر، افرادی شایسته می خواهد که هم با معارف حضرت امام رضا (ع) و هم با ابعاد هنری که می خواهند ارائه شود آشنا باشند.

 

«خبرگزاري دانشجو»- اینکه می گویید فعالیت هنری یا یک کار منسجم باید انجام شود را متوجه نمی شوم؛ مقداری عملی تر توضیح دهید.

 

جلیلی‌نژاد: منظورم استفاه از شقوق مختلف هنری برای معرفی حضرت امام رضا (ع) در موضوعات مختلف است. همین چیزی که در جشنوارۀ امام رضا (ع) توسط وزارت ارشاد و با همکاری آستان قدس در حال انجام است، می تواند یک اتفاق خوب در این زمینه باشد.

 

استفادۀ کاربردی از این موضوع در زندگی می تواند نقش جدی تری داشته باشد، اما در حال حاضر این طور نیست؛ یعنی با وجودی که چند دوره از جشنوارۀ امام رضا (ع) گذشته است، باز هم تأثیری را در نگاه عموم مردم نسبت به امام رضا (ع) شاهد نبودیم.

 

آن چیزی که می گویم بايد در یک سلسله و منظومۀ فرهنگی وجود داشته باشد، آن است که اگر جشنوارۀ امام رضایی را در دهۀ کرامت برگزار می کنند، قطعا باید فایدۀ آن روی مردم و جامعه دیده شود که تا به حال چنین چیزی دیده نشده است.

 

«خبرگزاري دانشجو»- در سالی که گذشت، در ماه ذی القعده که معروف به ماه رضوی شده است، از سوی آستان قدس گروهی موسوم به «شاخۀ جوانان آستان قدس» در سطح مملکت پراکنده شدند و فضای کشور و حتی صدا و سیما را تحت تأثیر قرار دادند؛ شما این مسائل را در کجای منظومۀ فرهنگی آستان قدس قرار می دهید؟

 

جلیلی‌نژاد: من عرض کردم که کارهای پراکنده را نباید به عنوان فعالیت کلی فرهنگی در نظر گرفت و انسجام برنامۀ فرهنگی آستان قدس مدنظر است؛ تک برنامه هایی که وجود دارد، در سیستم کلی به مثابۀ برنامۀ سلیقه یک مدیر باید در نظر گرفته شود.

 

مثال هایی مثل این مورد که شما گفتید، محدود است؛ مثال دیگر در این زمینه کار جالبی است که سال گذشته آستان قدس برای کودکان انجام داد و در آن نمایشگاهی را برای کودکان کم سن و سال گذاشت و به نوعی مباحث معرفتی و اخلاقی را در قالب یک مجموعۀ تفریحی ارائه کرد؛ اما این امر بسیار محدود بود و عمومیت نداشت.

 

سخن نهایی من این است که انسجام و برنامه ریزی مشخص وجود ندارد تا بر مبنای آن برنامه ریزی و شاخص ها مشخص شود.