جریان‌شناسی مطبوعات در ایران معاصر

به گزارش خبرنگار سياسي «خبرگزاري دانشجو»، حسن شایانفر، مدیر دفتر پژوهش‌های موسسه کیهان روزهای 5 و 6 شهریور 91 طی دو سخنرانی در آمفی تئاتر دانشگاه فردوسی مشهد برای دانشجویان بسیجی حاضر در دوره آموزشی «خبرگزاری دانشجو» به «جریان شناسی مطبوعات در ایران معاصر» پرداخت.

 

وی در سخنرانی خود به شرح دو رویداد مهم مطبوعاتی در دهه 1340 و 1350 در ایران پرداخت و سپس پیوند فعالان مطبوعاتی عصر پهلوی دوم را با گروه‌های التقاطی مانند «حزب خلق مسلمان» در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بررسی ‌كرد.

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول روزنامه کیهان همچنین در این نشست، تصویری شفاف از روند احیاء برخی از جریان‌های غرب‌گرا (مانند جریان باستان‌گرایی) از دوران حاکمیت دولت سازندگی و کارگزاران ارائه کرد.

 

در پایان جلسه نیز شایانفر به پرسش‌های دانشجویان پاسخ داد.

«خبرگزاری دانشجو» پیش از این متن گزارش سخنرانی مدیر دفتر پژوهش‌های موسسه کیهان را در 2 قسمت منتشر کرده بود که همراه با کاستی‌ها و نارسایی‌هایی بود.

 

متن حاضر، گزیده‌ای از متن تحریر شده و تنقیح شده سخنرانی حسن شایانفر در جلسه «جریان شناسی مطبوعات در ایران معاصر» است.

 

به گزارش خبرنگار «خبرگزاری دانشجو» از مشهد، حسن شایانفر در جمع دانشجویان بسیجی دوره آموزشی «خبرگزاری دانشجو» در آمفی تئاتر دانشگاه فردوسی مشهد، با اشاره به پیشینه جریانات و تحرکات پیش از انقلاب از تلاش آنها برای ایجاد انحراف در شعارهای مردم گفت: در سال 1342 در واقع یکی دوماه پیش از 15 خرداد طی اقدامی عجیب بیش از 90 نشریه یک شبه تعطیل شد چرایی این اتفاق تاکنون به درستی واکاوی نشده است؛ حتی این قضیه در روزشمار تاریخ مطبوعات نیز آورده نشده و بازتابی نیز در رسانه های آن سالها نداشته است.

 

 

شایانفر با اشاره به پیشینه این اتفاق از اهداف این ماجرا یاد کرد و گفت: واقعیت این قضییه در ماجرای یورش ماموران شاه به مدرسه فیضیه روشن شد که رژیم با هدف سرکوب ملت و قیام آنها، با کمک همین رسانه ها که البته عواملش نیز از خود رژیم بودند سعی داشت که شرایط را آرام نگه دارد.

 

مدیر دفتر پژوهش های مؤسسه کیهان با اشاره به برخی دیگر از این دست تعطیلی ها در نشریات به مقطع سال 53 اشاره کرد و افزود: در دهه 1350 و در سال 1353 شاهد تعطیلی بیش از 60 نشریه بودیم.

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول روزنامه کیهان با بیان اینکه اکثر نشریاتی که تعطیل می شدند نشریات مخالف شاه و معارض نبودند، تاکید کرد: نکته ای که در این تعطیلی ها قابل توجه است ارتباط برخی از این نشریات با حکومت بود. مجلاتی نظیر تهران مصور، فردوسی، سپید و سیاه و امید ایران در زمره این نشریات هستند که مخالفتی با شاه نداشتند. در رسانه های داخلی و خارجی نیز هیچ اعتراضی به تعطیلی نشریات نشد. حتی نشریات و رادیو و تلویزیون های غربی به جای اعتراض به سرکوب آزادی، از رژیم ستم شاهی به عنوان رژیمی یاد می‌کردند که به سوی تمدن بزرگ حرکت می کند.

 

شایانفر ضمن اشاره به واقعه 17 دی 1356 و مقاله احمد رشیدی مطلق در روزنامه «اطلاعات» یاد کرد وگفت: این ماجرا پس از فوت فرزند امام خمینی(ره) و تجلیل باشکوه مردم در مراسم وفات ایشان در مساجد اتفاق افتاد.

 

وی در ادامه در خصوص واکنش ها نسبت به چاپ این مقاله موهن بیان داشت: اولین اتفاقی که پس از این نامه رخ داد قیام مردم قم و پس از آن برگزاری مراسم یادبود چهلم آنان در تبریز بود. وقایع بعدی نیز پشت سر هم رخ داد تا اینکه شهریور 1357 با روی کار آمدن دولت شریف امامی تمام مجلات تعطیل شده مجددا مجوز چاپ گرفتند. یکی از اهداف بازگشایی نشریات وابسته، ایجاد جریان موازی و انحراف و تفرقه در مسیر مبارزات ملت ایران به رهبری امام خمینی (ره) بود.

 

 

شایانفر در ادامه سخنان خود از ظهور تشکیلاتی به نام «سازمان آزادگان متحد» (سام) در نیمه اول سال 1357 یاد کرد که برابر اسناد ساواک در ماه های آخر حکومت پهلوی سعی در حفظ شاه و قانون اساسی داشت و مدیران این تشکیلات از افراد باسابقه مطبوعاتی و سیاسی بودند که اسناد وابستگی آنها به ساواک و دربار پس از 20 سال توسط دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شد.

 

وی افزود: علی رضا میبدی، مسعود بهنود، عبدالکریم لاهیجی، سیروس شرفشاهی، هوشنگ افراسیاب، منوچهر رزم آرا و شاپور زندنیا (سردبیر روزنامه رستاخیز) از جمله کسانی بودند که با مدیریت احسان نراقی این تشکیلات و این جریانات را رهبری کردند.

 

مدیر دفتر پژوهش های مؤسسه کیهان «حفظ شاه»، «حفظ قانون اساسی» و «مبارزه با ارتجاع» را 3 شعار اصلی تشکیلات «سام» دانست و تصریح کرد: سران این تشکیلات معتقد بودند برای اینکه تشکیلاتشان در میان افکار عمومی شناخته شود و جای پا پیدا کنند لازم است که چند شماره نشریه آنها توسط ساواک به صورت نمایشی توقیف شود.

 

شایانفر در ادامه از چهره هایی چون شاپور زندنیا و احسان نراقی به عنوان تئوریسین‌های برانداز و کسانی که با ساواک همکاری تنگاتنگ داشتند، یاد کرد که در تشکیلات سام نیز حضور داشتند.

 

وی با اشاره به رهنمودهای اصولی امام خمینی(ره) در مقاطع مختف تاریخی افزود: امام خمینی(ره) معتقد بودند «تبلیغات پرسر و صدای جهانی جز برای ساکت کردن توده مستضعف نیست؛ قطعا اسلام سدی برای شرق و غرب است اما این جریانات گاهی در راه مقابله با حرکت مردم در راه ایجاد مکاتب دینی جعلی مانند بهائیت گام بر می دارند تا جریان مردم را منحرف کنند، من از اینها بیزارم و اینها را خائن به اسلام و ایران می دانم».

 

 

وی یادآور شد: شاه در سال 1353 طی مصاحبه ای خواستار عضویت تمام افراد در حزب رستاخیز شد که به دنبال آن کادر تحریریه کیهان و نشریات وابسته به آن نیز عضو حزب رستاخیز شدند.

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول روزنامه کیهان با اشاره به سندی که در جلد 10 مجموعه «نیمه پنهان» در کتاب «انقلاب و روشنفکران» منتشر شده، اظهار داشت: در اسناد لانه جاسوسی سندی مبنی بر دیدار سناتور مصطفی مصباح زاده (مالک و مدیر وقت کیهان) با سفیر آمریکا در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی به دست آمده است که در آن مصباح زاده به سولیوان می‌گوید روزنامه کیهان در عرض چند روز می تواند از رهبران جبهه ملی قهرمان بسازد.

 

شایانفر افزود: در گزارشی که سفیر آمریکا از این ملاقات برای وزارت خارجه ایالات متحده فرستاده است، می نویسد: «سناتور مصباح زاده درباره ضعف سیاسی جبهه ملی گفت در صورتی که از او خواسته شود روزنامه کیهان می تواند در عرض چند هفته از رهبران جبهه ملی قهرمان ملی بسازد... به مدد روزنامه کیهان اقداماتی در دست است تا از طریق دستکاری در افکار عمومی، جبهه ملی بتواند با زیرکی رهبری مخالفان را از دست (امام) خمینی بیرون بیاورد.»

 

 

وی ادامه داد: پس از پيروزي انقلاب همين رسانه‌ها رويكرد محافظه کارانه خود را عوض كردند و با چرخشی 180 درجه ای، خط مشی رادیکالی را پیش گرفتند. مرداد ماه سال 1358 با تغيير قانون مطبوعات توسط شوراي انقلاب، وزراء، استانداران و ... از داشتن نشريه محروم شدند و دور جديدي آغاز شد.

 

شايانفر افزود: در اين دوره روزنامه‌ها و نشريات التقاطي و افراطي مانند روزنامه‌های «پیغام امروز»، «آیندگان»، «کیهان» و نشرياتی مثل «تهران مصور»، «جمهوری»، «فردوسی»، «امت»، «مجاهد»، «پیکار» و به تدریج روزنامه «انقلاب اسلامی»، «میزان» و ... شروع به فعاليت کردند.

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول روزنامه کیهان با اشاره به فعاليت نشریات حزبی در کنار این جريان مطبوعاتی گفت: در كنار فعاليت احزاب، حزب‌هاي موازي شكل مي‌گيرند؛ مثلا در كنار حزب جهموري اسلامی، «حزب جمهوري اسلامی خلق مسلمان» بوجود مي‌آيد. این حزب بعدها به نام «حزب خلق مسلمان» شناخته شد که از سوی «سیدکاظم شریعتمداری» حمایت می شد.

 

مدیر دفتر پژوهش‌هاي موسسه كيهان تأكيد كرد: اعضاء و کادرهای نشريات تعطيل شده در مرداد 1358 مانند «علیرضا نوری زاده»، «محمود عنایت»، «ابوالفضل قاسمی» و دیگر چهره‌های فعال در نشریات «امید ایران»، «تهران مصور»، «آیندگان» و... به هیات تحریریه «حزب خلق مسلمان» ملحق پیوستند. از درون این همکاری، جرياني نفوذي در ذيل جريان خودي با تهاجم عليه ياران و بازوهاي انقلاب سازماندهی شد.

 

شايانفر با اشاره به تسخير لانه جاسوسي که امام خمینی(ره) به درستی آن را «انقلاب دوم» نامیدند، يادآور شد: با كشف اسناد لانه جاسوسي آمریکا بخش زيادي از رابطین آمریکا در عرصه مطبوعات مانند عليرضا فرهمند، دبیر وقت سرویس خارجی روزنامه كيهان، علیرضا نوری زاده و رحمت‌الله مقدم مراغه‌ای استاندار دولت موقت و از اعضاء هیات دبیران کانون نویسندگان ایران در سال 1356 با غرب آشكار مي‌شود.

 

وي اذعان داشت: نهضت آزادي یک روز پس از فتح لانه جاسوسی طی اطلاعيه ای از این اقدام دانشجویان با به کار بردن واژه «اشغال» دفاع کرد؛ چون شرايط به گونه‌اي بود كه اگر در مقابل آن می‌ایستاد با واكنش مردم مواجه می شد. پس از انتشار اسناد لانه، نهضت آزادي به تدريج از نظام و سياست هاي آن فاصله گرفت.

 

شايانفر با اشاره به اعلاميه جبهه ملي و دعوت به راهپیمایی علیه «لايحه قصاص» در خرداد ماه سال  1360 گفت: در پی صدور این اطلاعیه و همراهی تلویحی برخی از اعضاء «نهضت آزادی» با آن امام خميني (ره) خطاب به آنان مي‌فرمايند كه تكليف جبهه ملي مشخص است، اما شما (نهضت آزادی) که مسلمانيد چرا؟ بیایید امروز حساب خود را جدا كنيد از اينها. (نقل به مضمون)

 

وي اضافه كرد: خرداد 1360 با ورود منافقين به فاز عمليات مسلحانه و حضور در خيابان‌ها شاهد شکست و فرار جریان برانداز در کشور هستيم که امثال بنی صدر و مسعود رجوی از این دسته‌اند.

 

مدیر دفتر پژوهش‌هاي موسسه كيهان خاطرنشان كرد: امام (ره) با رسوا کردن مدعیان ملي‌گرایی در خرداد 60 و پیوند نهضت آزادی با آنان از حضور مردم در صحنه تشكر كرده و مي‌فرمايند: «حضور شما مردم مومن و از جان گذشته است که روشنفکران غرب و شرق زده را برای همیشه رسوا میکند.»

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول روزنامه كيهان تاكيد كرد: طی سالهای 1360 تا 1364 و شرایط ناشی از جنگ تحمیلی، انتشار مطبوعات با رکود تدریجی مواجه شد، اما در سال‌ 1364 قانون مطبوعات توسط نمایندگان مجلس بازنگری و تصويب شد و از این پس به تدریج شاهد انتشار نشريات جديد در صحنه سیاسی کشور هستيم.

 

 

شايانفر با بررسي وضعیت مطبوعات در دولت سازندگی و در زمان حاکمیت جریان موسوم کارگزاران گفت: در این دوره با سیاست‌های حاکم بر دولت و مقتضیات جدید، مجلات و نشرياتي شروع به فعاليت مي‌كنند كه عوامل آن از گردانندگان همان مطبوعاتي هستند كه قبلا تعطيل شده اند.

 

وي يادآور شد: انتشار مجلات به صورت تك شماره‌اي از سال 1364 آغاز شد و پس از سالهای دفاع مقدس امتیاز دائمی دریافت کردند. نشریاتی نظیر آدینه، دنیای سخن،مفید، ماهنامه فیلم، ماهنامه زمان و ماهنامه صنعت حمل و نقل از نمونه های آن است. اين جریان ها به دنبال كادرسازي و يارگيري رفتند.

 

اين كارشناس مطبوعاتی افزود: گردانندگان چنین نشرياتی اغلب از بازماندگان مطبوعات عصر پهلوی بودند و سیاست نانوشته آنان نیز این بود که در نزاع ها و جناح بندی های سياسي در اختيار صاحب نشریه بودند  مجله را مطابق سلیقه او چاپ میکردند، ولي در حوزه های فرهنگ، هنر و ورزش استراتژی خودشان را که گسترش فرهنگ غربی و تشکیک در مبانی اعتقادی مخاطبان بود، دنبال می کردند.

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول کیهان افزود: با بازگشت افراد از خارج كشور پس از پایان دفاع مقدس و در دوره کارگزاران و پهن شدن فرش قرمز براي فراریانی نظیر داریوش شایگان، رامین جهانبگلو، داريوش آشوري و... به صحنه مي‌آيند.

 

شایانفر اذعان داشت: رويكرد ضعيف و انفعالی متولیان حوزه فرهنگ و هنر سبب فعالیت مجدد عناصر فاسد یا ورود نامحرمانی به این حوزه می شود که اساساً جنس فرهنگی نداشتند.

 

 

مدیر دفتر پژوهش‌هاي موسسه كيهان ادامه داد: دولت سازندگی مدعی بود که با سیاست جذب و هضم اپوزیسیون را دنبال می کند، ولي با ورود جريان‌هاي خارجي به ایران، مجریان این سیاست هضم در تفکرات آنان شدند.

 

شايانفر با اشاره به دغدغه‌هاي فرهنگي رهبري در اوایل دهه 1370 گفت: در حوزه فرهنگ غفلت‌هایی رخ داد که‌ بيدارترين شخص و حساس‌ترين مسئول در اين موضوع، همواره شخص مقام معظم رهبري بوده و هستند.

 

روی کار آمدن کرباسچی و احیاي جریان باستان‌گرایی 
 
وي تأكيد كرد: با تغيير شهردار تهران و روي كار آمدن غلامحسین كرباسچي در نیمه اول دهه 1370 پروژه باستان‌گرایی كليد زده شد.

 

مشاور فرهنگی مدیرمسئول روزنامه كيهان افزود: در این دوره، سازماندهی رسانه ها توسط جریان کارگزاران آغاز شد که نمونه آن شكل‌گيري «تعاوني مطبوعات» با مديريت چهره هایی نظیر محسن سازگارا است و افرادی مانند «عبدالله جاسبی» (رئیس سابق دانشگاه آزاد)، «رضا تهرانی» (مدیرمسئول کیان) در جایگاه هیات مدیره «تعاونی مطبوعات» حضور داشتند.

 

شايانفر تصريح كرد: سازگارا در دوران جنگ معاون بهزاد نبوی (وزیر صنایع دولت میرحسین موسوی) بود و در سازمان گسترش صنعت فعالیت می کرد. در این دوره با گرفتن ارز دولتي و فروختن آن باعث ورشكستگي كارخانه‌ها شدند. وی بعد از جنگ تحمیلی موسسه فرهنگي «آينه» را تاسیس کرد که ناشر مجلات «آینه اندیشه»، «آینه اقتصاد»، «آینه هفته» و... بود.

 

وي با اشاره به مديريت شهرداري تهران توسط كرباسچي گفت: کرباسچی در یک اقدام موازی با وزارت ارشاد و با انتقال مديريت فرهنگي به فرهنگسراها سبب فعالیت و ایفای نقش افرادی مانند بهروز غريب‌پور می شود. غریب پور سمت مشاور فرهنگی شهرداری تهران را داشت در حالی که ابتدای پیروزی انقلاب از كانون پرورش فکری اخراج شده بود. وی در دوره اصلاحات نیز خانه هنرمندان ایران را با همکاری مهاجرانی و کرباسچی تاسیس کرد که شرح پروژه براندازی نرم آن در کتاب «شوالیه‌های ناتوی فرهنگی» (جلد 30 نیمه پنهان) نوشته پیام فضلی نژاد آمده است.

 

مدیر دفتر پژوهش‌هاي موسسه كيهان افزود: از درون مدیریت فرهنگی شهرداری در تهران نيز فضايي بوجود مي‌آيد كه موزيسين‌های «جشن هنر شیراز» مانند «ایمانوئل ملیک اصلانیان» (فراماسونر معروف)، «کریستیان داوید» و... از اتريش به ايران دعوت مي شوند و  تلاش میکنند که با گسترش فرهنگ غربی، ذائقه مردم را تغییر دهند.

 

شايانفر تأكيد كرد: در طی این سالها بسیاری از نشريات در جامعه ما هويت ندارند، چرا که یک روزنامه و نشریه یک شبه مواضع و گرایش های سیاسی خود را متناسب با خواست سیاستمداران تغییر می دهند و جامعه و خوانندگان خود را از دلیل چرخش های خود مطلع نمی کنند، اما علیرغم چرخش های سیاسی، این نشریات رویکرد هماهنگی در زمینه ترویج فرهنگ غربی و رواج پدیده هایی مانند فیلم های جشنواره ای و آثار هنری مورد پسند غرب دارند.

 

این کارشناس سیاسی در ادامه با اشاره به انتشار مجله «دانستني‌ها» به مدیرمسئولی «فرانه بهزادی» (از بستگان علی بهزادی، مدیر مجله سیاه و سپید در عصر پهلوی) گفت: در سال 1379 اين مجله علمي توسط اصلاح طلبان اجاره شد و به يك مجله سياسي تغییر رویه داد و پس از توقيف در سالهای اخیر، امتیاز آن به شهرداری تهران واگذار شد.

 

شایانفر در خاتمه سخنان خود به رمز موفقیت انقلاب اسلامی ایران پرداخت و گفت: ایمان مردم، نقش رهبری و پیوند مردم با رهبری در برنگاه‌های تاریخی رمز موفقیت و پایداری انقلاب اسلامی ایران در 33 سال گذشته است.