شبکه‌های اجتماعی؛ قابلیت‌ها و تهدید‌ها

گروه فرهنگی «خبرگزاری دانشجو»- سعید واحدی فرد؛ فضای سایبري فضای تعاملی است و شبکه‌ جهانی رایانه‌‌ها که مشتمل بر اینترنت است، آن را شکل می‌‌دهد و در فضای سایبري، ما دیگر در حکم افراد با یکدیگر ارتباط برقرار نمی‌کنیم؛ بلکه پیام‌‌هایی هستیم بر صفحه‌ کامپیوتر دیگران.

 

شبکه‌‌های اجتماعی مجازی یکی از نهادهای فعالیت اجتماعی مبتنی بر اجتماعات خودمختار در جوامع اطلاعاتی هستند (ماسودا) و آنها را باید زیرمجموعه‌‌ای از اجتماع‌های مجازی دانست.

 

هدف یک جامعه یا اجتماع مجازی معمولاً دنبال کردن هدف خاصي است و این اجتماع‌‌های مجازی همه را در جهت اهداف و یا موضوعات خاص تشویق به تعامل می‌‌کنند.

 

گاهی نیز هدف یک شبکه‌ اجتماعی صرفا امکان ایجاد ارتباط و تعامل است. امکانات تعاملی در شبکه‌‌های اجتماعی معمولاً به صورت سایت‌‌های اینترنتی و اتاق‌‌های گفت‌وگو است.

 

اهداف اولیه‌ مشارکت‌کنندگان در فضای سایبرنتیک عبارت است از:

 

1- تحصیل: نه تنها تحصیلات رسمی با فضای مجازی دچار دگرگونی می‌شود، بلکه بسیار فراتر می‌رود و نوعی آموزش لذت‌بخش که همراه با سرگرمی است ایجاد می‌شود.

 

2-تفریح و سرگرمی: فضای مجازی، تفننی بدیع و هیجان‌انگیز است؛ چه به طور مستقیم و چه به وسیله‌ ابزار آنلاین تفریح و سرگرمی و چه به وسیله‌ بازی‌های رایانه‌ای و البته تلفن ساده و سرک کشیدن در گپ‌های مورد علاقه. به علاوه، واقعیت مجازیِ مرور انواع هنرها که امکان تجربه‌ی آن‌ها در زندگی واقعی وجود ندارد از عوامل جذابیت‌بخش فضای مجازی هستند.

 

3- تسهیل امور: فضای مجازی با امکان ارتباط از راه دور، پژوهش، نامه‌نگاری، انجام معاملات و حتی کار کردن به تسهیل امور روزانه‌ افراد می‌پردازد.

 

4- تجارت الکترونیک: خرید الکترونیک و بانکداری الکترونیک از جمله مهم‌ترین انواع تجارت الکترونیک جدید هستند که پيشتر با این کیفیت امکان‌پذیر نبوده است.

 

اگر به کاربری‌‌های متفاوت فضای مجازی نگاهی بیندازیم، متوجه می‌‌شویم که شبکه‌‌های اجتماعی مجازی حداکثر در تمامی موارد و حداقل در چهار مورد از این کاربردهای فضای مجازی قادر به ارائه‌ خدمات به کاربران خود هستند.

 

شبکه‌‌های مجازی اجتماعی قادر به ایجاد مکانی برای تسهیل ارتباطات بین افراد هستند و هم‌زمان می‌‌توانند کارکردهای آموزشی، تفریحی را نیز به همراه داشته باشند.

 

بدیهی است که این کارکردها اهمیت یکسانی برای کاربران نخواهند داشت و با این حال، به نظر می‌‌رسد که کارکرد ارتباطی مهم‌ترین کارکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی باشد.

 

از دیگر سو، همین ارتباط تعاملی (همانند ارتباطات سنتی) به شکل‌گیری هویت کاربران در شبکه‌‌های اجتماعی یاری رسانده است و محدودیت‌‌هایی که در نظام‌‌های ارتباطی سنتی وجود دارد تا حدی در شبکه‌‌های اجتماعی مجازی از بین می‌‌رود و همین امر شکل‌گیری هویت و فرهنگ در این فضا را تسهیل می‌‌نماید.

 

تسهیل ارتباطات در این شبکه‌‌ها به گونه‌ای است که در کنار عرصه‌ عمومی به یک عرصه‌ عمومی مجازی برای تبادل نظر و گفت‌وگو تبدیل شده‌‌اند.

 

اما اجتماع‌‌های مجازی معمولاً از نظر جغرافیایی پراکنده هستند. جوامع مجازی معمولاً مرزهایی بین اعضای خود و اعضای غیرعضو برقرار می‌‌‌سازند؛ با این حال، میزان شباهت اجتماعات واقعی و اجتماعات مجازی بسیار زیاد است.

 

شبکه های مجازی اجتماعی قادر به ایجاد مکانی برای تسهیل ارتباطات بین افراد هستند و هم‌زمان می‌توانند کارکردهای آموزشی، تفریحی را نیز به همراه داشته باشند؛ بدیهی است که این کارکردها اهمیت یکسانی برای کاربران نخواهند داشت.

 

افراد زیادی در سرتاسر جهان از شبکه‌‌های اجتماعی به عنوان وسیله‌‌ای برای بیان دیدگاه و گفتمان خود در مورد مسائل مختلف استفاده می‌‌کنند که این شبکه‌‌ها می‌‌توانند نوعی فعالیت مدنی را برای شهروندان به وجود بیاورند.

 

شهروندان سعی می‌‌کنند خود را به این شبکه‌‌های مجازی متصل سازند و از آن به عنوان محملی برای اظهار نظر در مورد عرصه‌های مختلف زندگی استفاده نمایند؛ به بیان دیگر، شبکه‌‌های اجتماعی عرصه‌‌ای را به وجود آورده‌‌اند که فضای مناسبی برای ابراز هویت گروه‌های محروم اجتماعی فراهم کرده است.

 

این عرصه‌ عمومی نوین از جهت توجه به گروه‌هایی که به دلایل مختلف، از جمله بُعد مکانی و محرومیت‌‌های دیگر، نمی‌توانند در عرصه‌ عمومی مشارکت داشته باشند، حائز اهمیت است.

 

گسترش این شبکه‌‌های نوین اجتماعی، فضای مناسبی برای بیان هویت گروه‌های پراکنده فراهم آورده است.

 

اکنون این اجتماعات این امکان را یافته‌‌اند که به مدد ارتباطات، هویت جمعی خود را به نوعی تقویت کنند و این امر به خصوص در کشور ما که دارای وسعت سرزمینی فراوان و تنوع قومیتی گوناگون است، می‌‌تواند مورد توجه قرار گیرد تا از طریق این شبکه‌‌های اجتماعی امکان تبادل فرهنگی میسرتر گردد.

 

از مزیت‌‌های شبکه‌‌های اجتماعی امکان انتقال سریع اطلاعات در آن‌هاست؛ همچنین این امکان مردم را قادر می‌‌سازد که در حین هر کاری از اطلاعات باخبر گردند و کاربران در هزاران گروه و شبکه‌ اجتماعی می‌توانند به راحتی موضوعات مورد علاقه و تخصصی خود را پیدا کنند و در آن‌ها عضو شوند.

 

به نوعی رسانه در اینجا در خدمت مخاطب و در تعامل دقیق با وی قرار دارند همچنین از منظر اقتصادی شبکه‌‌های اجتماعی قادر به ایجاد پول هستند و این کار از طریق حق عضویت یا تبلیغات و همچنین ایجاد رابطه‌ی مستقیم بین خریدار و فروشنده امکان‌پذیر خواهد بود.

 

امروزه نزدیک به ۲ میلیارد نفر حداقل عضو یک شبکه‌ی اجتماعی هستند.

 

شبکه‌‌های اجتماعی در واقع امکان شکل دادن به اندیشه‌‌های جهان‌شمول و یا منافع مشترک را از هم می‌‌گسلد و به دلیل وجود آرای متفاوت و گاه متضاد در این اجتماع‌‌ها امکان شکل‌گیری اراده‌ مشترک در بین کاربران از بین می‌‌رود و نه تنها این اتفاق می‌افتد، حتی امکان روی آوردن به عمل در بین کاربران در جهان واقعی نیز بسیار کم‌رنگ‌‌‌‌تر می‌‌گردد. در واقع هماهنگی اجتماعی که مورد نیاز هر جامعه و حوزه‌ی عمومی است، در این بین، دچار نقصان می‌‌‌گردد.

 

این شبکه‌‌های اجتماعی این گونه بازنمود می‌‌شوند که ارتباطات اختیاری را در اختیار کاربران خود قرار می‌‌دهند و فرد کاملاً در ورود و استفاده از این شبکه‌‌های اجتماعی مجازی آزاد است، اما واقعیت چیز دیگری است.

 

وجود کاربران میلیونی و حتی میلیاردی برای برخی از شبکه‌‌های اجتماعی به خوبی بیانگر آن است که در واقع کاربران در جهان متکثری زندگی نمی‌کنند که در آن امکان تضارب آرا وجود داشته باشد.

 

از سوی دیگر، برای کسانی که با حوزه‌ رایانه و اینترنت آشنا نیستند تولید و اشاعه‌ اطلاعات و بحث علنی و آزاد در فضای شبکه‌‌های اجتماعی چندان محدودیت‌آور است که خود از عوامل دیگر محدودکننده‌ این رسانه‌هاست.

 

این رسانه‌‌ها نیز به نوعی به تکنولوژی و فن‌سالاری محدود می‌‌شوند و در نتیجه چندان نمی‌‌توان به حوزه‌ عمومی برخاسته از آن‌ها امید داشت. ناشناختگی در شبکه‌‌های اجتماعی برای ایجاد کنش ارتباطی در فضای مجازی مانند شمشیر دولبه است؛ از یک سو این بدان معناست که کسانی که احتمالاً کم‌رو هستند و یا به هر نحوی احساسات خود را مهار می‌‌کنند، برای بیان اعتقادات خود اعتماد به نفس بیشتری پیدا می‌‌کنند؛ بویژه در اظهار نظرهای مخالف.

 

در پایان می‌توان گفت که شبکه‌های اجتماعی برای ما ترکیبی طلایی از فرصت‌ها و چالش‌هاست که تنها راه موفقیت فرهنگی در این پدیده‌ مجازی، شناخت هر چه بیشتر این پدیده در جهت اخذ استراتژی ویژه و تغییر سیاست‌ها در قبال این حوزه، مطابق با آن استراتژی، است.