اي كه ناهيد را تو آوردي...(مشق شب)

محمدرضامحقق - گروه ادب و هنر

به لحاظ سينمايي، ساختاري که در فيلم «مشق شب» ساخته عباس کيارستمي، لحاظ شده، خلاف عادت است. ساختاري که شايد به يک مستند بيشتر که متريال و تدويني تلويزيوني را انتخاب کرده است، بيشتر شباهت دارد.

شايد در ظاهر به نظر برسد، فيلم متشکل از چندين و چند مصاحبه است با عده‌اي از دانش‌آموزان دبستاني و تعداد کمي از والدين درباره موضوع «تکليف شبانه دانش‌آموزان» که البته واقعاً هم در ظاهر همين است.

يک دوربين، يک پرسشگر و يک صدابردار، يک ميز و بچه‌هايي که پي‌در‌پي، پشت اين ميز مي‌ايستند و از خودشان و البته مشق‌نوشتن‌شان مي‌گويند. از اين‌که چگونه مي‌نويسند، چه کسي کمک‌شان مي‌کند، آيا از مقدار تکليف و نوع آن رضايت دارند، آيا به دليل ننوشتن مشق شبانه تنبيه شده يا براي نوشتنش تشويق شده‌اند و … .

شايد در نگاه اول و در منظري که با دقت «خاص» فيلم را نپايد، چنين باشد؛ اما ريزبيني و تامل شاياني که اين فيلم بدان نيازمند است، محصول ديگري دارد. پيش از هر چيز بايد به اين نکته اشاره کرد که اساسا موضوع «مشق شب»، وسيله و مجرايي براي روان‌شناسي کودکان ايراني شده است که کيارستمي آن را به صحنه آورده است.

مجموع پاسخ‌هايي که بچه‌ها در اين فيلم تحويل کارگردان يا همان مرد پرسشگر آن طرف ميز مي‌دهند، برآيند روحيه جمعي و فردي و به نوعي نشانه ايراني بودن آن‌ها در مقياس و سنين کودکي و برگرفته از شرايط و ويژگي‌هاي خاص و عام اين دوران است. علاوه بر اين، نوعي طنازي و رندي، هم در سؤال‌ها و هم در جواب‌ها‌ي بچه‌ها به چشم مي‌خورد.

فيلم مجموعه‌اي از مصاحبه‌هاست که با کمترين تمهيد و تنوع‌بخشي و جذابيت‌دهي حقيقي يا مجازي سينمايي، کنار هم چيده شده است؛ اما يک روح کلي و عميق بر مجموعه سايه افکنده و آن را دلپذير کرده است.

نوع مراجعه بچه‌ها به سؤال‌ها، کم‌رويي، دورويي، گريه، حفظيات، پاسخ‌هاي دوگانه و برداشت‌هايي که آن‌ها در همان فضاي کودکانه از جامعه و وضعيتش دارند و آن را در جواب‌هاي‌شان منعکس مي‌کنند.

در واقع، «مشق شب» موضوعي خاص و بحثي به ظاهر يگانه را محور حرف‌ها و داد و ستدهاي کلامي و رفتاري فيلم، قرار داده است؛ اما در عين حال، فضايي که از اين گفت‌و‌گو‌ها و اکشن‌ها و دي‌اکشن‌ها و اين فرآيند مصاحبت فردي با دانش‌آموزان، پديد آمده، مجالي شده است براي به تصوير کشيده شدن «جامعه ايراني» البته در مقطع سني اول و دوم دبستان، و اين نکته به لحاظ اين ‌که شالوده رفتاري و الزامات و ره‌آوردهاي پايه‌اي و مستمر اجتماعي همه انسان‌ها در همين سنين ابتدايي شکل اصلي و جدي خود را مي‌يابد، بسيار مهم و قابل درنگ است./انتهاي پيام/