اعتكاف در اديان ديگر

گروه فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»، نوروز؛ هرگز نمي توان ارزش همه زمان ها را برابر دانست، چنان كه نمي توان همه مكان ها را برابر شمرد؛ برخي زمان ها و مكان ها ارزشي والا دارند و ماه رجب و ايام اعتكاف از جمله اين زمان هاي پرارزش است.

ماه رجب كه هنگامه تحول است، عاكفان كوي دوست با حضور در صحن و سراي دوست، پله هاي سلوك را پيموده و پله پله به خدا نزديكتر مي شوند.

معتكف روزه اش، نمازش و حضورش در مسجد و ديگر اعمالش مايه تقرب است؛ در خانه دوست، سفره اي از مغفرت و بخشايش گسترده شده و عاكف با صيقل روح و روان زنگار گناه از دل مي زدايد و مهياي ضيافت بزرگ در ماه وصال مي شود؛ ماهي كه عشاق از سفره پرفيض الهي، لقمه هاي راز بر مي چينند و عطر قرآن از ژرفاي دل بار يافتگان، مشام جان را مي نوازد.

ماه رجب، ماه سلوك، ماه ولايت، ماه برافروختن چراغ معرفت در شبستان وجود و ماه رجب گاه اعتكاف و اعتكاف پرورش جسم و جان است و انسان آميزه اي است از اين دو و نيازمند پرورش در ابعاد وجودي خود.

انسان به دنبال سعادت و كمال، و روح انسان نيازمند نيايش است؛ مناجاتي شيرين و زيبا، همكلامي موجودي ضعيف با منشا قدرت، از آغاز خلقت تا صحنه رستاخيز، راز و نياز زيباترين هنر آدمي است.

غفلت بد است و در برخي موارد بدتر، جريان زمان در گذر است كه با از دست دادن آن، آهي ماند و افسوس كه به هيچ نيرزد.

انسان دشمني دارد در اوج حيله گري؛ با چنين دشمني هوشياري بايد و سرعت در خيرات و ماه رجب و اعتكاف از جمله اين خيرات است كه بايد در آن سرعت گرفت.

اعتكاف

خالق مهربان قرب خلايق را مي طلبد، در فكر پرورش روح و روان انسان است و مقررات ديني را تشريح مي كند؛ تنوع عبادات به دليل نيازهاي گوناگون انسان است و هر عبادتي جوابگوي نيازي از اوست.

نماز، نگار غفلت از روان مي زدايد و صيقل روح و روان است؛ روزه، پالايشگاه خلوص و نردبان صعود است و روزه دار پرواز در آسمان عبادت و عبوديت را مي آزمايد و آيينه قلبش را نورستان خدايي مي كند؛ حج، شركت در آزمون الهي و قطع تعلقات و دلبستگي دنيوي است و عبادات مالي همچون خمس و زكات و صدقات، دميدن روح ايثار و گذشت در وجود آدمي است.

اما، اعتكاف آميزه اي از چند عبادت بافضليت است؛ روزه كه خود عبادتي ارزشمند است شرط اعتكاف است، حضور در مسجد و خواندن نماز هم شرط آن است، عاكف سه روز در مسجد مقيم مي شود و جز براي ضروريات، كوي دوست را ترك نمي گويد، خود را از حلال باز مي دارد تا با تمرين بندگي جهاد نفس را بيازمايد؛ اعتكاف عهد مودت و ميثاق مجدد با پروردگار است.

در فضليت اعتكاف اين آيه بس كه معادل طواف كعبه و همتاي ركوع و سجود است؛ خداي منان در آيه 125 سوره بقره مي فرمايد: و عَهَدنا اِلي ابراهيمَ و اسمعيلَ اَن طَهّرا بيتي لِلطائِفينَ و العاكفينَ و الرّكع السجود «و ما به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه خانه مرا براي طواف كنندگان و معتكفان و ركوع كنندگان و سجده كنندگان از هر گونه آلودگي تطهير كنند.»

اساسا ارزش آدمي را عملش مي رساند؛ معتكف انساني بزرگ و شريف است به اندازه شرافت و فضل عملش.

مقدس اردبيلي يگانه زمان در علم و عمل، در شرافت و فضليت اعتكاف مي گويد: مبادا كسي گمان كند كه اعتكاف مقدمه عبادتي ديگر است؛ كسي كه با طهارت و در حال روزه در مسجد مقيم مي شود و تعهد قربت در اعتكاف مي كند، اين عمل عبادت است؛ اعتكاف عبادتي مستقل است به مثابه حج و عمره و روزه و نماز و هر عبادت مستقل ديگر.

اهميت اعتكاف

اعتكاف محو خودخواهي در امواج بلند خداگرايي و خدمت به امت اسلامي است، اعتكاف بيرون رفتن از خانه خويش و مصمم شدن بر حضور در خانه حضرت حق است، عبادتي مستحبي و تقرب جويانه و داوطلبانه است كه روزه سوم آن رنگ وجوب مي گيرد.

اعتكاف گريز از لذت گرايي و مهار حس خودمحوري و برترجويي و بازگشت از قبله دنياگرايان به سمت و سوي قلب و قبله هستي است.

خودسازي، محاسبه نفس، توبه و نيايش، نماز و تلاوت قرآن و استمداد از آستان قدس ربوبي از ديگر بركات اعتكاف است، اسلام، فكر جدايي از زندگي دنيا و گوشه نشيني و كناره گيري از مردم و به تعبير ديگر رهبانيت را باطل و ناپسند اعلام كرد، اما اعتكاف را به عنوان فرصتي براي بازگشت به خويش و خداي خويش قرار داد تا كساني كه از هياهو و جنجال‌هاي زندگي مادي خسته مي شوند، بتوانند چند صباحي با خداي خود خلوت كنند و جان و روح خود را با خالق هستي ارتباط دهند.

اعتكاف شرايطي را فراهم مي كند تا انسان‌ها با توشه معنوي و اعتقادي راسخ و ايمان و اميدي بيشتر به زندگي خود ادامه داده و خود را براي صحنه‌هاي خطر و جهاد در راه خدا آماده سازند، هميشه با ياد خدا تلاش كنند، خود را در محضر  پروردگار ببينند و از نافرماني او بپرهيزند و به سوي سعادت دنيا و آخرت گام بردارند.

اعتكاف مخصوص دين اسلام نيست، بلكه در اديان الهي ديگر نيز وجود داشته، ولي در اسلام استمرار يافته است؛ البته كسي دقيقاً نمي داند كه اين عبادت از چه زماني آغاز و كيفيت و شرايط آن چگونه بوده است، اما با توجه به آيه 125 سوره بقره مي توان نتيجه گرفت كه اعتكاف عملي بوده كه در شريعت ابراهيم(ع) از مناسك و عبادت الهي محسوب مي شده و پيروان ايشان به اين عمل مبادرت مي ورزيدند و لذا حضرت ابراهيم و اسماعيل (ع)از طرف خداوند موظف شده بودند تا محيط لازم را براي برپايي اين مراسم مهيا سازند.

واگذاري اين مسئوليت خطير به آنها گواه بزرگي بر اهميت عباداتي چون حج، اعتكاف و نماز در پيشگاه خداوند است.

حضرت موسي(ع) با آن كه مسئوليت سنگين رهبري و هدايت امت را به دوش داشت، براي مدت زماني آنان را ترك، و براي خلوت با محبوب خويش به خلوتگاه كوه طور شتافت؛ او در پاسخ به پرسش خداوند كه فرمود چرا قوم خود را رها كردي و با عجله سوي ما شتافتي؟ عرض كرد: پروردگارا به سوي تو آمدم تا از من راضي شوي كه اين مطلب در آيات 83 و 84 سوره طه آمده است.

بيت المقدس از مكان‌هايي بود كه همواره عده زيادي از انسان‌ها، براي اعتكاف در آن گرد هم مي آمدند و به راز و نياز با پروردگار خويش مشغول مي شدند؛ بزرگ اين گروه حضرت زكريا(ع) بود و از جمله كساني كه امر اعتكاف را سرپرستي مي نمود، حضرت مريم(س).

قرآن در اين باره در آيه 27 سوره آل عمران مي فرمايد: و كفل‌ها زكريا كلما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقا، «كفالت او (مريم) را زكريا برعهده گرفت و هر زمان كه به محل عبادت او مي رفت، براي او غذايي مهيا مي ديد.»

از قرآن مجيد و از آيات 16 و 17 سوره مريم استفاده مي شود كه حضرت مريم(ع) آن گاه كه به افتخار ملاقات با فرشته الهي نايل آمد از مردم بريده بود و در خلوت بسر مي برد.

علامه طباطايي مي فرمايد: گويا مقصود از دوري مريم(ع) از مردم، بريدن از آنان و روي آوردن به اعتكاف براي عبادت بوده است.

اجداد پيامبر اسلام(ص) از پيروان دين حنيف به شمار مي روند، اعتكاف در غارها و بيابان‌ها و كوه‌ها به عده‌اي از اين حنفا نسبت داده شده است؛ آنان در جاهاي خلوتي كه از مردم دور بود به اعتكاف پرداخته و خود را در آن محبوس مي كردند و جز براي نيازهاي شديد و ضروري از آن خارج نمي شدند و در آن اماكن خاموش و آرام مثل غار حرا به عبادت مشغول مي شدند.

پيامبر(ص) نيز مانند اجداد خود بر دين حنيف يعني دين حضرت ابراهيم (ع) بود و عبادات متداول آن دين و از جمله اعتكاف را برپا مي داشت.

قبل از بعثت حضرت محمد (ص) نيز غار حرا محل عبادت و راز و نياز بود و حضرت رسول اكرم(ص) نيز به اعتكاف در آن مكان مقدس مشغول مي شدند و در انديشه سرنوشت بشريت فرو مي رفتند.

زمان اعتكاف

اعتكاف در هر زماني كه انسان بتواند حداقل سه روز در مسجد بماند، صحيح است و بهترين زمان براي آن ماه مبارك رمضان و مخصوصاً در دهه آخر آن ماه و ماه رجب مي باشد.

اركان اعتكاف

اركان عبادت يعني اجزايي كه اگر عمداً يا سهواً ترك شوند، آن عبادت باطل مي شود؛ اعتكاف نيز اركاني دارد كه عبارتند از نيت، توقف در مسجد جامع شهر يا مساجد چهارگانه معروف، كمتر از سه روز نبودن اعتكاف و روزه دار بودن معتكف در ايام اعتكاف.

نيت اعتكاف

اعتكاف همانند ساير عبادات، بايد با نيت و قصد قربت باشد و هر گونه ريا و خودنمايي و قصد  غيرالهي آن را باطل مي كند؛ در نيت اعتكاف، قصد وجه شرط نيست، يعني لازم نيست قصد كند كه اعتكاف واجب است يا مستحب؛ زمان نيت اعتكاف، وقت شروع اعتكاف است كه شروع طلوع فجر مي باشد و با استمرار نيت اول شب هم مانعي ندارد، اعتكاف را مي توان به سه صورت بجاي آورد؛ براي خود، به نيت مردگان و به نيابت از زندگان.

اگر اعتكاف به نيابت از كسي كه از دنيا رفته بجاي آورده شود در اين صورت اعتكاف را تنها به نيابت از يك نفر مي توان انجام داد، ولي اگر مقصود اهداي ثواب باشد، مي توان ثواب اعتكاف را به چند نفر زنده يا مرده هديه كرد.

شرايط اعتكاف

در صحت  اعتكاف، علاوه بر شرايط عامه تكليف (ايمان، عقل و قدرت)، اموري نيز شرط است: قصد قربت، روزه، سه روز روزه دار بودن، وقوف در چهار مسجد، مسجد الحرام، مسجدالنبي(ص)، مسجد جامع كوفه و مسجد بصره - ولي به قصد رجا مي توان در مسجد جامع هر شهر معتكف شد - اجازه پدر، مادر و شوهر و پيوستگي اعتكاف.

محرمات اعتكاف

پرداختن به امور جنسي به معناي وسيع آن كه شامل هر نوع بهره برداري شهواني است، بوييدن عطر و هر نوع بوي خوش و گياهان معطر به قصد لذت بردن و مجادله و مناقشه - حرمت جدال مربوط به اموري است كه معتكف بخواهد فضل و برتري خود را به ديگران نشان دهد - از محرمات اعتكاف است.

اعتكاف؛ مقابله با تهاجم بيگانه

در فرهنگ مقدس اسلامي روي آوردن به اعتكاف، علاوه بر بهره برداري از فيض معنوي آن، جهاد مقدس نيز هست؛ زيرا اين مراسم عبادي- معنوي نقش بسيار مهمي در رويارويي با نفوذ فرهنگ بيگانه ايفا مي كند.

جواني كه در مراسم اعتكاف، طعم شيرين ايمان و انس با خدا را مي چشد، ديدگاهش در برابر عظمت پروردگار، حقير و بي ارزش مي شود و به آساني در گرداب فسادهاي مادي و شهواني و باورهاي ضد ديني گرفتار نمي شود.

چنين مراسمي خود پيامي علمي و درسي عبرت آميز براي مردم است و آثار سازنده‌ اعتكاف براي مومنان و نيز حضور جمعي در مسجد براي عبادت در حقيقت نوعي دعوت به خداپرستي و دينمداري و رويارويي با فرهنگ بيگانه و تهاجم فرهنگي دشمن است.

بي ترديد مساجد، حسينيه‌ها، تكايا و هيئات در باور عمومي مردم ريشه‌هاي عميقي دارند و اعتكاف نقش مهمي در تربيت جامعه و گسترش فرهنگ ديني ايفا كرده و مي كنند و با آثار مثبت جانبي كه اين سنت‌هاي الهي در جامعه دارند، اهرم‌هاي توانمندي در مقابله با فرهنگ بيگانه‌اند.

و اينك ايام بيض در پيش است زمان عرشي شدن فرشيان و اعتكاف با همه فضيلتش زن و مرد را به خود مي خواند و انسانيت را فرياد مي كند تا در دنياي‌هاي هوا و دود و دم در عصري كه زندگي ماشيني و پيچيدگي‌هاي آن ديدگان انسان را خيره مي كند، معراج خويشتن را به تماشا بنشيند.

فرصت طلايي در پيش است و ايام در گذر؛ پس همتي بايد كرد براي حضور نوراني در كوي دوست./انتهاي پيام/