هر کسی کو دور ماند از اصل خویش؛ غصه «حاجي واشنگتن»

به گزارش خبرنگار فرهنگي «خبرگزاري دانشجو»، در بخش پيشين اين نوشتار و در قسمت اول از نقد و تحليل فيلم سينمايي حاجي واشنگتن اثر ماندگار علي حاتمي دو مولفه و شاخصه مهم مربوط به اين اثر را مورد تحليل و مرور قرار داديم.

اول نگاهي داشتيم به پيشينه، عقبه و زمينه‌هاي فكري و انديشگي مجموعه آثار علي حاتمي و با بررسي اين ويژگي‌ها يادآور شديم كه از جمله مولفه‌هاي اصلي اين سينما ماهيت ملي و هويت ديني و ايماني آن است كه هم در نشانه گذاري‌هاي ظاهري و نمادپردازي‌هاي بصري، نمود دارد و هم در محتوا و مضمامين به كار رفته در فيلم‌ها، ظهور و بروزي جدي و روشن را داراست و در ادامه به مرور داستان فيلم «حاجي واشنگتن» پرداختيم و اتفاقاتي كه براي سفير ايران در ايالات متحده در آن دوران رخ مي دهد.

 

اما حقيقت آن است كه فيلم «حاجي واشنگتن» را هم بايد در مدار اتمسفر مجموعه آثار علي حاتمي سنجيد و به دنبال نشانه‌هاي مستمر و روشن سينمايي وي گشت.

علي حاتمي، سينماگر برجسته و روشن ضمير و نابغه سينمايي ايران در ميان اهالي اين هنر معروف و مشهور بود به «سعدي سينماي ايران» و اين لقب به راستي شايسته هنر و قلم وي بود.

در فيلم حاجي واشنگتن در بستر يك روايت تاريخي كه از نمايه‌ها، اشارات، تشبيهات، كنايات و استعارات قابل توجهي هم برخوردار است مخاطب با يك پيام و مضمون بسيار جدي، معتبر، حساس و مهم روبرو مي شود  كه همان بازگشت به اصالت خويشتن و ماندگاري بر تعهدي است كه از بطن و متن هويت انساني و ملي برخواسته است.

در فيلم «حاجي واشنگتن» ما با يك شخصيت شبه داستاني و البته سينمايي روبرو هستيم كه بعنوان نمادي از مرعوبيت نسبت به فرنگ در موقعيتي قرار مي گيرد كه گذشته و اصالت او به همراه هويت مليش به محك تجربه مي آيد و مورد آزمون و امتحان جدي قرار مي گيرد.

اين آزمون بصورت نمادين در شخصيت حاجي واشنگتن و داستان صدارت و سفارت او ظهور و بروز مي يابد كه در بخش قبلي اين متن به مرور وجه داستاني‌اش پرداختيم و موقعيت تاريخي حاجي واشنگتن را بازگو كرديم.

در واقع فيلم «حاجي واشنگتن» را مي توان محل تاملي تاريخي و انساني دانست كه از متن باورها و آيين‌هاي ايراني بر مي آيد و به فراز و فرودهاي تاريخي يك ملت و افت و خيزهاي او در دوران‌هاي مختلف مي پردازد و در نهايت به اين نكته منتهي مي شود كه دور ماندن از اصل و اصالت خويشتن نتيجه‌اي جز غربت، محجوريت و درماندگي ندارد و نيز چاره اي جز بازگشتن به اصل؛ چرا كه هر كسي «هر کسی کو دور ماند از اصل خویش – باز جوید روزگار وصل خویش»

 

فيلم «حاجي واشنگتن» چه به لحاظ ساختار بصري و چه از جهت تيپ سازي و شخصيت پردازي و چه از جهت ميزانس‌هاي سينمايي، حركت‌هاي دوربين، فلاش بك‌ها و ديالوگ نويسي‌ها و تمام تلاشي كه در جهت فضا سازي مدنظر كارگردان مورد استفاده قرار مي گيرد، اثري است در خدمت يك مفهوم واحد كه آن را مي توان از متن اين بيت ارزشمند و شاعرانه بيرون آورد كه «هر كس هر کسی کو دور ماند از اصل خویش – باز جوید روزگار وصل خویش...»

 

اما «حاجي واشنگتن» به لحاظ بازيابي‌هاي تاريخي و ارجاعات زماني نيز فيلم ارزشمندي است كه به يك مقطع خاص تاريخي از ايران اشاره دارد و ماهيت حكومت و وضعيت زندگي و معاش مردم و هويت فكري آنها را به شكل بسيار زيبا و متعهدانه‌اي مورد نقد و چالش قرار مي دهد؛ به نحوي كه شخصيت حاجي واشنگتن يا همان حاج حسين قلي بعنوان نمادي از هويت ملي كه دستخوش استحاله و اضمحلال شده و مورد سوءاستفاده حاكمان ظالم قرار گرفته، مورد توجه و تمركز قرار مي گيرد.

به عبارت ديگر مي توان فيلم «حاجي واشنگتن» را يك جست و جو گري و واكاوي عميقاً انديشه مدار، تعهدمند و منصفانه دانست در برابر و در مواجهه با مفهومي همچون هويت ملي.

اما اين تمام ماجرا نيست و فيلم «حاجي واشنگتن» از جهت ساختار سينمايي و ارزش‌هاي بصري، فيلمي بسيار قابل دفاع و حائز ارزش‌هاي متنابهي است كه در اين ميان مي توان عنصر اصلي و ويژگي مهم و برجسته فيلم را كه همان بازي بسيار خوب و دقيق و هنرمندانه عزت الله انتظامي باشد، به يادآورد كه اگر بگوييم بازي عزت الله انتظامي در فيلم «حاجي واشنگتن» از برجسته ترين، ماندگارترين، بهترين، والاترين و هنرمندانه ترين نقش آفريني‌ها در تمام طول تاريخ سينمايي ايران است، سخني به گزافه نگفته‌ايم و جانب انصاف را رعايت كرده‌ايم.

در كنار اين نكته مي توان به ميزانسن‌هاي بسيار خوب كارگردان و دقت عمل وي در طراحي صحنه، طراحي لباس و بويژه ديالوگ نويسي اشاره كرد، البته موسيقي متن فيلم كه كمك موثري در ايجاد و خلق فضاي مدنظر كارگردان داشته است و نقش درخوري را در اين زمينه ايفا كرده است.

«حاجي واشنگتن» در كارنامه درخشان، پرقدرت، ارجمند و تحسين برانگيز علي حاتمي، اثر منحصر به فردي است كه بر هر چه پر و پيمان شدن و ماندگارتر شدن و استثنايي تر شدن اين كارنامه كمك شايان توجه‌اي مي كند.