چرا انقلابی‌ها نباید از توده مردم جدا شوند؟

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو، حجت‌الاسلام محسن قنبریان در بیست‌ویکمین نشست سراسری رسالات که به همت جامعه ایمانی مشعر در مجتمع یاوران مهدی قم برگزار شد، با اشاره به مسئله وحدت و انسجام اجتماعی اظهار داشت: در ادبیات دینی ما «اختلاف» و «تفرقه» دو مقوله کاملاً جداگانه هستند. اختلاف فکری و نظری هم قابل حل و هم قابل مدیریت است؛ اما تفرقه به نقطه بی‌بازگشت می‌ماند، درمان ندارد و با گفتاردرمانی یا توصیه اخلاقی به اینکه «تفرقه نکنید»، هرگز برطرف نمی‌شود.

وی با استناد به مبانی علامه طباطبایی در المیزان تصریح کرد: اختلاف، تشتت از حیث فکری و نظری است و سطحی از آن به اقتضای تفاوت شرایط انسان‌ها طبیعی است؛ اما تفرقه یعنی جدایی و تشتت در میان ابدان و شکل‌گیری جبهه‌بندی‌های عینی در جامعه. این جبهه‌بندی چه به‌صورت درگیری مسلحانه باشد و چه در قالب خشونت‌های زبانی و تخریب، خط قرمزی است که جامعه نباید به آن برسد.

لزوم استدلال‌ورزی برای بدیهیاتِ فراموش‌شده

این استاد حوزه با تأکید بر اینکه بینات و حقایق بدیهی همواره ثابت نمی‌مانند، گفت: ممکن است امری دیروز جزو بیّنات و اصول روشن جامعه بوده باشد، اما امروز بر اثر تهاجم فکری دشمن یا تغییر شرایط، به مسئله‌ای نظری تبدیل شود که نیازمند استدلال مجدد است. جامعه به دلیل مواجهه مدام با تحلیل‌های دیگران، ممکن است بیناتش را از دست بدهد. وی افزود: سال ۳۵ هجری که امیرالمؤمنین (ع) زمام حکومت را به دست گرفتند، مسئله امامت و ولایت دیگر برای توده جامعه بیّن و بدیهی نبود؛ گرچه در واقعه غدیر خم تثبیت شده بود، اما پس از ۲۵ سال، دوباره نیازمند اقامه دلیل بود. حضرت بدون اینکه از حق کوتاه بیایند، برای اثبات آن مجدداً استدلال و واقعه غدیر را بازخوانی کردند.

مدیریت اختلاف؛ راهبرد دوم در سیره معصومان

قنبریان با تبیین مواجهه معصومان با نزاع‌های درونی جامعه خاطرنشان کرد: در سیره اهل‌بیت (ع) نخست به‌دنبال حل قطعی اختلاف از طریق تبیین حقایق بودند؛ اما اگر اختلاف به هر دلیلی رفع نشد، نباید صحنه را رها کرد، بلکه باید از «پلن بی» یعنی «مدیریت اختلاف» بهره برد. ما به دلیل کمال‌گرایی مدام به‌دنبال حذف ریشه‌ای اختلاف هستیم و فراموش می‌کنیم که اگر مسئله‌ای حل نشد، باید آن را طوری مدیریت کرد که به جبهه‌بندی عینی و تفرقه نینجامد.

وی با استناد به خطبه ۱۲۷ نهج‌البلاغه و فراز «الزموا السواد الاعظم فإنّ ید الله مع الجماعة و إیّاکم و التفرقة» یادآور شد: امیرالمؤمنین (ع) توصیه به همراهی با توده مردم و «سواد اعظم» می‌کنند. این بدان معنا نیست که حق را فدای اکثریت کنیم، بلکه مقصود این است که میدان اصلاح و اقامه حق، ظرف جامعه و امت است، نه قهر کردن و کناره‌گیری. حضرت امیر (ع) و امام حسن مجتبی (ع) نیز با اینکه توانایی تشکیل حکومت‌های مستقل در جغرافیایی محدود را داشتند، هرگز جامعه اسلامی را شقه نکردند و در همان ظرف امت برای اقامه حق مجاهده فرمودند.

هشدار نسبت به کنج‌نشینی جریان انقلابی و پرخاشگری زبانی

قنبریان با تطبیق این اصل بر وقایع معاصر افزود: گاهی جریانات مذهبی و حزب‌اللهی به جای اثرگذاری در متن مردم، به محافل محدود و جمع‌های خالص‌تر پناه می‌برند. این انزوا خطاست؛ هر میزان حرف انقلابی داریم باید در میان سواد اعظم و بطن جامعه بزنیم. وقتی نیرو‌ها از توده مردم جدا می‌شوند، به سمت رادیکالیسم پیش می‌روند؛ چراکه در محافل بسته تندتر سخن می‌گویند و بازخورد‌های جامعه نگاه آنان را تعدیل نمی‌کند. انقلابی‌گری به فریاد‌های تندتر و تولید شکاف نیست، بلکه هنر در ارتقای ظرفیت جماعت به سوی حق است.

وی با تأکید بر پرهیز از خشونت‌های کلامی گفت: امیرالمؤمنین (ع) در جنگ صفین وقتی دیدند برخی یارانشان به شامیان دشنام می‌دهند، فرمودند «إنّی أکره لکم أن تکونوا سبّابین»؛ یعنی من کراهت دارم شما اهل سبّ و دشنام باشید، بلکه اعمال آنان را توصیف کنید و منطقی سخن بگویید. کار‌هایی که انسجام جامعه را منشق می‌کند و ادبیات پرخاشگرانه، خط قرمز مدیریت اختلاف است.

نقد کلی‌گویی و ناکارآمدی راه‌حل‌ها پس از وقوع تفرقه

این کارشناس دینی با نقد اکتفای صِرف به شعار «وحدت حول ولایت» تصریح کرد: ثبوتاً تردیدی نیست که محور وحدت، ولایت است؛ اما نباید کار را در مقام اثبات به شعار خلاصه کرد. سال‌های پایانی عمر شریف امام راحل (ره)، در مسائلی نظیر مذاکره یا احکام اجتماعی، هر جریانی برشی از کلام ایشان را به نفع دیدگاه خود مصادره می‌کرد. اگر سازوکار عملی و تکنیک‌های پیاده‌سازی نداشته باشیم، ارجاع مدام به وحدت بدون ارائه طرح ملموس، جامعه را دچار سردرگمی می‌کند.

وی با اشاره به اینکه تفرقه پس از شکل‌گیری درمان‌ناپذیر است، افزود: اگر اختلاف پیش از ورود به تفرقه مهار نشود، دیگر هیچ مکانیزمی از قبیل پند و اندرز، مناظره یا حتی انتخابات کارساز نخواهد بود. در فضای تفرقه، مناظره‌ها تبدیل به نبرد‌های گلادیاتوری می‌شوند که کینه‌ها را تعمیق می‌کنند و انتخابات نیز به ابزاری برای انتقام‌گیری سیاسی میان جناح‌ها بدل می‌گردد. چاره تفرقه، انحلال ریشه‌ای آن از طریق «فناوری‌های اجتماعی» است؛ درست مانند سیره پیامبر (ص) در پیمان برادری (مواخات) میان اوس و خزرج که ریشه تعصبات جاهلی را منحل کرد.

صندوق رأی و شیوه‌های تحقق احکام اجتماعی

قنبریان با تبیین کارکرد صندوق رأی در جامعه اسلامی گفت: اصل احکام قطعی دین مانند حجاب از ضروریات است و به همه‌پرسی گذاشته نمی‌شود؛ اما سازوکار‌های تحقق و شیوه‌های اجرایی آن، وحی منزل نیست و نیازمند خردورزی است. در دهه‌های گذشته شیوه تعزیر مطرح شد و امروز سخن از جریمه و ابزار‌های نظارتی است. راه‌حل‌های اجرایی باید در معرض ارزیابی نخبگان و نمایندگان مردم قرار گیرد تا جامعه از تندروی‌ها و کندروی‌ها مصون بماند.

ایده «امکان‌های غیرآمریکایی»؛ برون‌رفت از دوگانه جنگ و مذاکره

وی در ادامه با تحلیل فضای حاکم بر تحولات منطقه اظهار داشت: امروز جامعه را در یک دوگانه کاذب محصور کرده‌اند؛ گروهی می‌گویند جنگ دیگر ممکن نیست و یگانه مسیر، مذاکره با آمریکاست و گروهی دیگر صرفاً بر ادامه جنگ ممتد و فرسایشی اصرار می‌ورزند. راهبرد پیش‌برنده‌ای که آسیب‌های هر دو سوی این دوگانه را برطرف می‌کند، گشودن «امکان‌های غیرآمریکایی» است.

وی تصریح کرد: امکان‌های غیرآمریکایی یعنی کشف بسته‌ای از راهکار‌های امنیتی، منطقه‌ای و عملیات‌های نظامی محدود و اثرگذار که بدون ورود به مذاکره با آمریکا، منازعه را متوقف و مهار کند. در بدنه اندیشکده‌ای جریان انقلاب، طرح‌های پخته و متنوعی در این زمینه وجود دارد که متأسفانه پراکنده است. این ابتکارات باید تجمیع شده و به‌عنوان پیشنهاد‌هایی ایجابی روی میز تصمیم‌گیران قرار گیرد؛ چراکه اگر آلترناتیو سومی پیش روی افکار عمومی نباشد، ناخودآگاه گرایش عمومی به سمت مذاکره هدایت خواهد شد.

گذر از شعار مطالبه‌گری به سمت راه‌حل‌محوری

قنبریان در بخش پایانی سخنان خود با نقد رویکرد‌های هیجانی در حوزه عدالت‌خواهی تأکید کرد: تداوم انسجام اجتماعی بدون اجرای عدالت ممکن نیست، اما دوره بسنده‌کردن به واژه و شعار «مطالبه‌گری» به سر آمده است. بیان مداوم مطالبات به‌صورت کلی و بی‌سرانجام، در درازمدت تاب‌آوری افکار عمومی را فرسوده کرده و تولید یأس می‌کند. جریان‌های نخبگانی و مذهبی باید به‌جای تکرار اعتراض، برای حل بحران‌های ملموس کشور راه‌حل عینی طراحی کنند و با وزانت جمعی، آن را به ثمر بنشانند.