فرهنگ؛ رکن اصالت‌بخش جامعه از منظر اسلام

به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری دانشجو، جامعه‌شناسان و فیلسوفان اجتماعی همواره در این پرسش که کدام نهاد اجتماعی اصالت دارد و بر سایرین سایه می‌افکند، اختلاف نظر داشته‌اند. در یک سوی این میدان، مارکسیسم با اصالت دادن به اقتصاد قرار دارد و در سوی دیگر، مکاتب روح‌گرا که اصالت را از آنِ ماورای ماده می‌دانند. اما در نگاه اسلام، پاسخی متفاوت و قاطع به این پرسش داده می‌شود: نهاد فرهنگ، با محوریت باور‌ها و ارزش‌های دینی، نه‌تنها اصیل‌ترین نهاد اجتماعی است، بلکه سعادت ابدی انسان نیز در گرو آن است. این گزاره، محور گفتاری از علامه محمدتقی مصباح‌یزدی است که در ادامه به تفصیل به آن پرداخته می‌شود.

جامعه به مثابه پیکر؛ تشبیهی که اسلام تأیید می‌کند

علامه مصباح‌یزدی در ابتدای سخن، جامعه انسانی را به پیکر انسان تشبیه می‌کند؛ تشبیهی که در جامعه‌شناسی با عنوان «ارگانیسیسم» شناخته می‌شود. ایشان با تأکید بر اینکه این تشبیه در اسلام نیز مورد تأیید است، توضیح می‌دهد که همان‌گونه که بدن انسان از جهازها، اندام‌ها و سلول‌های گوناگون با وظایف متفاوت تشکیل شده است، جامعه نیز از نهادها، سازمان‌ها و افراد متعددی شکل گرفته که هر یک وظیفه‌ای خاص بر عهده دارند.

به گفته این استاد فلسفه و اخلاق، تفاوت کارکرد‌ها در جامعه، نه‌تنها نقص نیست، بلکه ضرورت یک جامعه بالنده و منسجم است. «پزشک باید پزشکی کند، کشاورز باید کشاورزی کند و صنعت‌گر هم باید کار صنعتی انجام دهد»؛ اما این تمایز وظایف زمانی به کارآمدی می‌رسد که با همکاری و تعامل، وحدت و انسجام را به ارمغان آورد و جامعه را به‌مثابه یک پیکر واحد درآورد.

اقتصاد یا فرهنگ؛ کدام نهاد اصالت دارد؟

پرسش اصلی این‌جاست که در میان نهاد‌های گوناگون جامعه، کدام یک اصالت دارد و بر سایرین مقدم است؟ علامه مصباح‌یزدی با اشاره به دو دیدگاه رقیب در این زمینه، به نقد آنها می‌پردازد:

۱. مارکسیسم و اصالت اقتصاد: بر اساس این دیدگاه، اقتصاد زیربنای همه نهاد‌های دیگر است و حتی حقوق، اخلاق و دین نیز از آن سرچشمه می‌گیرند. در این نگاه ماتریالیستی، با تحول در نظام اقتصادی، همه شئون جامعه دگرگون می‌شود و در نهایت، نیازی به نهاد‌های حقوقی و اخلاقی باقی نمی‌ماند.

۲. اصالت روح: در مقابل، برخی مکاتب روح‌گرا، اصالت را از آنِ روح انسان می‌دانند و بدن را صرفاً ابزاری برای کمال روح تلقی می‌کنند. در این دیدگاه، نهاد‌های اجتماعی نیز به تبع بدن، فاقد اصالت خواهند بود.

اما علامه مصباح‌یزدی با طرح این پرسش محوری که «مهم‌ترین عامل سعادت یا شقاوت ابدی انسان چیست؟»، پاسخ اسلام را به‌روشنی تبیین می‌کند.

فرهنگ در ترازوی اسلام؛ باور‌ها و ارزش‌ها

نکته کلیدی در این گفتار، تبیین مفهوم «فرهنگ» از منظر اسلامی است. ایشان با انتقاد از تحول معنایی این واژه در ادبیات رایج که آن را به «آداب و رسوم اجتماعی» فروکاسته است، تأکید می‌کند که فرهنگ اصیل، باور‌ها و ارزش‌های انسانی است.

از این منظر، توحید، نبوت، معاد، عدالت و تقوا، همه در مقوله فرهنگ جای می‌گیرند. «قولوا لا اله الا الله تفلحوا»؛ این اصل رستگاری، یک مقوله فرهنگی است. بدین ترتیب، نهاد فرهنگی از نگاه اسلام، اصیل‌ترین و بنیادی‌ترین نهاد اجتماعی به‌شمار می‌آید.

چرا فرهنگ بر همه نهاد‌ها برتری دارد؟

علامه مصباح‌یزدی برای اثبات این مدعا، به دو دلیل عقلی و نقلی اشاره می‌کند:

۱. سعادت ابدی در گرو فرهنگ است: در حالی که خدمات پزشکی، اقتصادی و سیاسی، تأثیری محدود و دنیوی دارند، دین و فرهنگ (باور‌ها و ارزش‌ها) هستند که می‌توانند انسان را در حیات جاودانش یاری رسانند. نهادی که تا بی‌نهایت برای انسان مفید باشد، قابل قیاس با نهاد‌های محدود و فانی نیست.

۲. همه نهاد‌ها به فرهنگ نیازمندند: پیشرفت اقتصادی، موفقیت در سیاست، فروش کالا و حتی ارائه خدمات تخصصی، همگی به کار فرهنگی (آموزش، تبلیغات، فرهنگ‌سازی) وابسته‌اند. به تعبیر ایشان، «سایر نهاد‌ها به نهاد فرهنگ احتیاج دارند».

نفوذ فرهنگی؛ کم‌هزینه‌ترین و خطرناک‌ترین راه تسلط دشمن

علامه مصباح‌یزدی در ادامه با اشاره به بیانات مقام معظم رهبری، هشدار می‌دهد که «خطرناک‌ترین نفوذ‌ها نفوذ فرهنگی است»؛ چرا که این نفوذ می‌تواند «انسانیت و سعادت ابدی را از انسان بگیرد».

ایشان با اشاره به تاکید رهبری بر اینکه «نفوذ فرهنگی و سیاسی خطرناکتر از نفوذ اقتصادی و امنیتی است» ，نمونه‌هایی از این نفوذ را در وابستگی فکری برخی مسئولان به فرهنگ غربی و القای ناتوانی به جامعه ایرانی برمی‌شمارد.

نفوذ فرهنگی، با تغییر باورها، جامعه را به سمت وابستگی و یأس سوق می‌دهد و آن را از توانمندی‌های خویش غافل می‌کند.

ضرورت توجه به اصالت فرهنگ

در پایان این گفتار، علامه مصباح‌یزدی بر این نکته تأکید می‌کند که دستاورد‌های انقلاب اسلامی و پیشرفت‌های علمی کشور، مرهون باور‌های دینی و فرهنگی است و حفظ این دستاورد‌ها در گرو مقاومت در برابر نفوذ فرهنگی دشمن و پایبندی به ارزش‌های اصیل اسلامی ممکن خواهد بود.