همه چیز درباره توافق ایران و عمان بر سر تنگه هرمز؛ کریدور ۷ مایلی و شروط تهران برای بازگشایی آبراه راهبردی

به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو؛ تنگه هرمز پس از جنگ ۴۰ روزه، برای ایران دیگر صرفاً یک مسیر بین‌المللی برای عبور کشتی‌های تجاری نیست؛ بلکه به موضوعی مستقیم در حوزه امنیت ملی کشور تبدیل شده است. در همین چارچوب، ایران و عمان طی حدود ۴۵ روز مذاکرات فشرده‌ای را برای تعیین مسیر جدید عبور و مرور شناورها انجام دادند و اکنون به تفاهمی مرحله‌ای برای ایجاد یک کریدور دریایی موقت رسیده‌اند؛ تفاهمی که قرار است هم امکان تردد کنترل‌شده شناورهای تجاری را فراهم کند و هم زمینه را برای طراحی مسیر دائمی جدید و تعیین سازوکار آینده مدیریت تنگه فراهم آورد.

بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، پس از دیدار با سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، از «مذاکرات سازنده» میان دو طرف خبر داد و ابراز امیدواری کرد که به‌زودی ایجاد یک گذرگاه موقت در تنگه هرمز و تمهیدات عملی برای بازگرداندن ناوبری ایمن اعلام شود.

البوسعیدی همچنین گفت موضوع مدیریت تنگه هرمز در آینده بررسی خواهد شد و دو طرف در زمان مناسب و مطابق با ماده ۵ تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، برای دستیابی به یک راه‌حل دائمی تلاش خواهند کرد. عمان نیز قرار است با «شرکای خود در منطقه» رایزنی کند و این اقدامات را در راستای حمایت از صلح، همکاری، ثبات و آزادی ناوبری دنبال کند.

چرا تنگه هرمز برای ایران اهمیت دارد؟

کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه، در تشریح تفاهم ایران و عمان تأکید کرده است که پیش از جنگ‌های اخیر، ایران و عمان در تنگه هرمز مشکل خاصی نداشتند و تهران نیز تمرکز ویژه‌ای بر این آبراه نداشت.

اما جنگ ۴۰ روزه معادله را تغییر داد. به گفته غریب‌آبادی، ایران پس از این جنگ متوجه شد که موضوع تنگه هرمز مستقیماً با امنیت ملی کشور ارتباط پیدا کرده است و تهران این مسئله را برای عمان و میانجیگران نیز توضیح داده است.

از نگاه ایران، با توجه به آسیب‌ها و تهدیدهایی که در شرایط جدید ایجاد شده، تهران حق دارد ضوابط و ترتیبات تازه‌ای را برای عبور و مرور شناورها اعمال کند. به همین دلیل، مذاکرات با عمان برای تعیین مسیر جدید تردد کشتی‌ها آغاز شد.

غریب‌آبادی با اشاره به سابقه تردد شناورها گفت از سال ۱۹۶۸، عبور و مرور شناورهای تجاری در تنگه هرمز از سمت عمان انجام شده و این وضعیت ۵۸ سال ادامه داشته است. او تأکید کرد که ایران در این مدت آسیب‌های شدیدی دیده و اکنون با توجه به شرایط جدید، حق دارد برای مقابله با آسیب‌ها و تهدیدها اقدام کند.

به گفته او، ایران «کم دشمن ندارد» و باید ظرفیت‌های دفاعی خود را افزایش دهد؛ به همین دلیل، تنگه هرمز اکنون در محاسبات امنیت ملی ایران جایگاه متفاوتی پیدا کرده است.

اختلاف ایران و آمریکا بر سر مسیر جنوبی

یکی از نقاط مهم اختلاف میان ایران و آمریکا، موضوع ایجاد مسیر در جنوب تنگه هرمز بوده است.

غریب‌آبادی ایجاد این مسیر از سوی آمریکا را نقض آشکار تعهدات واشنگتن در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دانست. به گفته او، متن تفاهم‌نامه روشن بوده و قرار بوده تنگه در ۳۰ روز نخست با مدیریت و تدبیر ایران باز شود، اما آمریکا حاضر نشده مسیر جنوبی را ببندد.

ایران در مذاکرات با عمان هشدار داده بود که ادامه فعالیت این مسیر می‌تواند باعث افزایش تنش و حتی آغاز درگیری در منطقه شود. تهران انتظار داشت عمان برای بسته شدن مسیر جنوبی همکاری کند، اما فشار آمریکا مانع این اقدام شد و پس از آن درگیری نظامی شکل گرفت.

از نگاه معاون وزیر خارجه ایران، اقدام تهران برای بستن تنگه هرمز باعث شد طرف مقابل فشار ناشی از این وضعیت را احساس کند و در شرایط جدید، به چارچوبی نزدیک شود که ایران پیش‌تر پیشنهاد داده بود. او این تحول را قابل تعبیر به نوعی عقب‌نشینی از مواضع قبلی دانسته است.

تفاهم ایران و عمان به معنای بازگشایی تنگه نیست

مهم‌ترین نکته‌ای که مقامات ایرانی درباره توافق با عمان بر آن تأکید دارند، این است که این تفاهم به هیچ عنوان به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست.

غریب‌آبادی صراحتاً اعلام کرده است که تنگه هرمز همچنان بسته است و تحت اشراف نیروهای مسلح ایران قرار دارد. او تأکید کرده که آمریکایی‌ها ممکن است ادعا کنند تنگه باز است، اما از نگاه تهران این ادعا قابل اعتنا نیست.

به گفته او، تنگه هرمز تنها در صورتی می‌تواند وارد مرحله جدیدی شود که ترتیبات، ملاحظات و شرایط ایران پذیرفته شود. تهران همچنین تأکید دارد که ایران به دنبال ستیز با کشورهای جهان نیست، بلکه پس از قرار گرفتن در معرض تجاوز نظامی، اقدامات خود را در چارچوب تأمین امنیت ملی انجام می‌دهد.

کریدور ۷ مایلی؛ مسیر جدید چگونه خواهد بود؟

هسته اصلی تفاهم ایران و عمان، ایجاد یک کریدور دریایی موقت برای عبور شناورهای تجاری است؛ کریدوری که ساختار آن با مسیر ۵۸ سال گذشته تفاوت خواهد داشت.

بر اساس توضیحات غریب‌آبادی، پیشنهاد ایران این بوده که تغییرات اساسی در رفت‌وآمد شناورها ایجاد شود. در الگوی جدید، مسیر ورود کشتی‌ها به خلیج فارس از مسیر آب‌های ایران خواهد بود و مسیر خروج از آب‌های سرزمینی عمان انجام می‌شود، اما بخشی از مسیر خروج نیز از آب‌های ایران عبور خواهد کرد.

بنابراین، چه در مسیر ورود و چه در مسیر خروج، شناورها در بخش‌هایی از آب‌های ایران تردد خواهند داشت.

این مسیر مانند یک کریدور طراحی شده و عرض کلی آن حدود ۷ مایل است. غریب‌آبادی تأکید کرده که طرح به این معنا نیست که یک لاین در قسمت بالایی تنگه و یک لاین در قسمت پایینی آن ایجاد شود؛ بلکه ساختار آن شبیه یک اتوبان رفت‌وبرگشتی خواهد بود.

این تغییر از آن جهت اهمیت دارد که پس از ۵۸ سال، الگوی سابق تردد کشتی‌ها تغییر می‌کند و ایران تلاش دارد نقش و ملاحظات امنیتی خود را در طراحی مسیر جدید لحاظ کند.

این مسیر موقت است

کریدور جدید قرار نیست برای همیشه باقی بماند. ایران و عمان از گذشته یک طرح ترافیک دریایی دائمی داشته‌اند، اما تهران معتقد است شرایط جدید باعث شده است که آن طرح نیز دیگر پاسخگوی وضعیت فعلی نباشد.

بر همین اساس، مسیر موقت فعلی قرار است در مرحله بعد جای خود را به یک مسیر دائمی جدید بدهد.

غریب‌آبادی اعلام کرده است که اگر مسیر موقت اجرایی شود، ایران و عمان باید ظرف ۳۰ تا ۶۰ روز برای تعیین مسیر دائمی جدید مذاکره کنند. این مسیر باید جایگزین طرح ترافیک دریایی قبلی شود.

در واقع، تفاهم فعلی را باید مرحله انتقالی دانست: ابتدا ایجاد کریدور موقت برای تردد شناورهای تجاری، سپس مذاکرات برای تعیین مسیر دائمی و در نهایت شکل‌گیری ترتیبات جدید برای مدیریت آینده تنگه هرمز.

فقط شناورهای تجاری اجازه عبور دارند

یکی دیگر از بندهای مهم تفاهم، محدودیت عبور شناورهاست.

بر اساس این چارچوب، هیچ شناور نظامی اجازه عبور از تنگه هرمز را نخواهد داشت و تفاهم ایران و عمان صرفاً درباره شناورهای تجاری است.

همچنین در مرحله نخست، مسیر جنوبی بسته خواهد شد و عمان با این موضوع موافقت کرده است. قرار است این تصمیم به سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز اعلام شود.

اثر دیگر تفاهم، آغاز مذاکرات ایران و عمان درباره اداره آینده تنگه هرمز است؛ مذاکراتی که می‌تواند تا ۶۰ روز ادامه داشته باشد تا ترتیبات مشترک مشخص شود. در صورت برآورده نشدن الزامات ایران، تهران اعلام کرده است که تنگه همچنان بسته خواهد ماند.

نقش نیروهای مسلح در طراحی مسیر

این تفاهم صرفاً محصول مذاکرات دیپلماتیک وزارت خارجه نیست. به گفته غریب‌آبادی، یک کارگروه مشترک برای بررسی مسیرها تشکیل شده که وزارت امور خارجه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ستاد کل نیروهای مسلح و نیروهای دریایی در آن حضور دارند.

او تأکید کرده است که نقشه‌هایی که ایران با عمان درباره آنها مذاکره کرده، توسط نیروهای مسلح ارائه شده‌اند؛ زیرا تعیین مسیر تردد شناورها موضوعی فنی و امنیتی است و در صلاحیت مستقیم وزارت امور خارجه قرار ندارد.

بنابراین، مدیریت مسیر جدید در هماهنگی میان دستگاه‌های دیپلماتیک، دریایی و نظامی دنبال شده و طرح ارائه‌شده مورد حمایت مجموعه‌های ذی‌ربط قرار دارد.

مین‌زدایی؛ تهران ادعای آمریکا را رد می‌کند

در روزهای اخیر، موضوع مین‌زدایی تنگه هرمز نیز از سوی آمریکا مطرح شده است. غریب‌آبادی این ادعا را رد کرده و گفته است اگر آمریکا واقعاً اقدام به مین‌زدایی کرده است، چرا هیچ کشتی از تنگه عبور نمی‌کند؟

به گفته او، هیچ‌کس به اندازه ایران از محل مین‌ها اطلاع ندارد و بسته بودن تنگه تنها به وجود مین‌ها مربوط نیست، بلکه اقدامات نظامی نیز در این مسئله نقش دارد.

غریب‌آبادی معتقد است ادعای آمریکا درباره مین‌زدایی بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد و با هدف ایجاد آرامش در بازارهای انرژی جهانی مطرح می‌شود.

شروط ایران برای تغییر وضعیت تنگه هرمز

در حالی که گزارش‌هایی درباره پیشنهاد آمریکا برای توقف محاصره دریایی و لغو تحریم‌ها در ازای باز شدن تنگه هرمز و توقف حملات گروه‌های مرتبط با ایران منتشر شده، تهران تأکید دارد که محاصره تنها یکی از مسائل موجود است و نمی‌تواند به‌تنهایی مابه‌ازای بازگشایی تنگه باشد.

غریب‌آبادی شروط ایران را این‌گونه تشریح کرده است: رفع کامل محاصره اقتصادی، پایان پایدار جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، تعیین تکلیف محاصره یمن، عدم تهدید ایران و عدم توسل مجدد آمریکا به عملیات نظامی.

به گفته او، زمانی می‌توان درباره باز شدن تنگه تصمیم گرفت که ایران اطمینان پیدا کند آمریکا از اقدامات خود پشیمان شده و تعهداتش را اجرا می‌کند.

تهران: به آمریکا اعتماد نداریم

یکی از مهم‌ترین پیام‌های ایران در جریان سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران نیز همین مسئله بود.

عاصم منیر در چارچوب تلاش‌های پاکستان برای میانجیگری میان ایران و آمریکا به تهران سفر کرد و با مقامات ارشد ایرانی از جمله مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، عباس عراقچی و دیگر مسئولان دیدار و گفت‌وگو کرد.

غریب‌آبادی گفت ایران در این رایزنی‌ها به صراحت اعلام کرده که تهران تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نقض نکرده است و این آمریکا بوده که تعهدات خود را نقض کرده است.

به گفته او، اگر آمریکا علاقه‌مند است وضعیت تنگه هرمز تغییر کند، باید ابتدا تعهدات قبلی خود را اجرا کند. ایران هم اهل مذاکره و دیپلماسی است و هم برای شرایط جنگی آماده است.

در همین حال، گزارش‌هایی از منابع پاکستانی و رسانه‌های منطقه‌ای منتشر شده که بر اساس آنها آمریکا از پاکستان خواسته است از نفوذ خود برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره استفاده کند. برخی گزارش‌ها نیز مدعی شده‌اند که واشنگتن پیشنهاد توقف محاصره و لغو تحریم‌ها را در برابر باز شدن تنگه و توقف حملات گروه‌های همسو با ایران مطرح کرده است؛ با این حال، این جزئیات در متن اظهارات رسمی مقامات ایرانی تأیید نشده است.

علی هاشم، خبرنگار الجزیره، نیز به نقل از یک مقام ارشد ایرانی گفت مذاکرات با عاصم منیر سازنده بوده و ایده‌های مفیدی میان طرفین مطرح شده، اما پیامی از هیچ‌یک از طرفین به طرف دیگر منتقل نشده است.

سیدمهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس‌جمهور ایران نیز سفر فرمانده ارتش پاکستان را «بسیار ثمربخش» دانست و گفت نتایج دیپلماتیک آن به‌زودی آشکار خواهد شد.

ایران منتظر اقدام عملی آمریکا است

غریب‌آبادی تأکید کرده است که پیش از هر اقدامی درباره تنگه هرمز، باید تعهدات تفاهم‌نامه اسلام‌آباد محقق شود.

به گفته او، آمریکا باید اقدامات ناقض تفاهم‌نامه را جبران کند و ایران نمی‌تواند صرفاً بر اساس بیانیه یا وعده، وضعیت تنگه را تغییر دهد. تهران ابتدا منتظر مشاهده اقدامات عملی طرف مقابل خواهد ماند و پس از اجرای تعهدات از سوی آمریکا، اقدامات خود را انجام خواهد داد.

او همچنین هشدار داده است که آمریکا دشمن بزرگ ایران است و تهران نباید دچار ساده‌انگاری شود. اگر واشنگتن سناریوی جدیدی در ذهن داشته باشد، ایران برای هر سناریویی آمادگی کامل دارد.

غریب‌آبادی تأکید کرده است که این موضع به معنای جنگ‌طلبی نیست، اما شرایط جدید باعث شده ایران علاوه بر آمادگی دفاعی، درباره اقدامات پیشگیرانه نیز فکر کند و ظرفیت‌های نظامی و امنیتی خود را افزایش دهد.

فشار اقتصادی آمریکا؛ مرحله بعدی تقابل

در کنار مسئله تنگه هرمز، غریب‌آبادی درباره تحریم‌های آمریکا نیز گفت ایران از تحریم استقبال نمی‌کند، اما تجربه گذشته نشان داده است که تحریم‌ها نتوانسته‌اند به اهداف مورد نظر واشنگتن دست پیدا کنند.

به گفته او، آمریکا ابتدا سیاست براندازی را دنبال کرد، سپس وارد جنگ شد و اکنون به فشار اقتصادی روی آورده است؛ اما تهران معتقد است این سیاست نیز محکوم به شکست است.

او تأکید کرد ایران برای خنثی‌سازی تحریم‌ها تلاش می‌کند و در صورت ادامه فشارهای آمریکا، ظرفیت‌های جدیدی برای مقابله با این کشور به کار خواهد گرفت.

همچنین تهران از کشورهای دیگر خواسته است تحت فشار آمریکا قرار نگیرند. غریب‌آبادی تأکید کرده که ایران کشوری پهناور با ظرفیت‌های گسترده اقتصادی و تعاملات بین‌المللی است و اگر آمریکا بخواهد کشورهای همسایه را برای اعمال فشار بر ایران تحت فشار قرار دهد، تهران نیز سناریوهای جدیدی برای مقابله خواهد داشت.

هرمز؛ آغاز یک نظم جدید

تفاهم ایران و عمان را نمی‌توان توافقی برای بازگشایی فوری تنگه هرمز دانست. آنچه میان دو کشور شکل گرفته، یک چارچوب مرحله‌ای برای مدیریت تردد تجاری در شرایط جدید است.

در گام نخست، مسیر جنوبی بسته می‌شود و یک کریدور موقت حدود ۷ مایلی برای عبور شناورهای تجاری ایجاد خواهد شد؛ کریدوری که ورود آن از مسیر آب‌های ایران و خروج آن از مسیر آب‌های عمان و در بخش‌هایی از آب‌های ایران خواهد بود. هیچ شناور نظامی اجازه عبور از این مسیر را ندارد.

در گام دوم، ایران و عمان باید ظرف ۳۰ تا ۶۰ روز درباره یک مسیر دائمی جدید مذاکره کنند تا طرح ترافیک دریایی پیشین جای خود را به ترتیبات جدید بدهد. همزمان، گفت‌وگو درباره مدیریت آینده تنگه نیز آغاز خواهد شد.

اما در سطحی فراتر، مسئله اصلی همچنان به روابط ایران و آمریکا بازمی‌گردد. تهران تأکید کرده است که بازگشت به وضعیت سابق را نمی‌پذیرد و تغییر وضعیت تنگه را به اجرای تعهدات آمریکا، رفع محاصره اقتصادی، پایان پایدار جنگ، توقف تهدیدهای نظامی و جبران اقدامات ناقض تفاهم‌نامه مشروط کرده است.