چرا انتقال زندان‌ها به خارج از شهر‌ها همچنان در دستور کار است؟ / رجایی‌شهر در مسیر تبدیل‌شدن به یک عرصه شهری

به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری دانشجو، بیش از دو دهه از تصویب قانون انتقال زندان‌ها به خارج از محدوده شهر‌ها می‌گذرد، اما اجرای این سیاست هنوز به پایان نرسیده است؛ موضوعی که اظهارات اخیر رئیس سازمان زندان‌ها درباره وجود ۸۰ زندان در محدوده شهری بار دیگر آن را به یکی از مسائل مهم مدیریت شهری و نظام زندانبانی کشور تبدیل کرده است.

حیدر آسیایی، رئیس سازمان زندان‌ها، با اشاره به وضعیت زندان‌های واقع در محدوده شهری اعلام کرد که در سراسر کشور همچنان ۸۰ زندان در داخل شهر‌ها قرار دارند و انتقال آنها نیازمند تأمین اعتبار و فراهم شدن زیرساخت‌های لازم است. به گفته او، در برخی موارد حتی مطالعات لازم انجام شده و زمین جدید نیز تأمین شده است، اما هزینه‌های انتقال همچنان یکی از موانع اصلی اجرای کامل این قانون به شمار می‌رود.

مسئله، اما فقط جابه‌جایی یک ساختمان از نقطه‌ای به نقطه دیگر نیست؛ انتقال زندان از محدوده شهری در واقع بخشی از تغییر نگاه به محل استقرار زندان‌هاست؛ تغییری که هم ملاحظات امنیتی و انتظامی دارد و هم با موضوعات شهرسازی، ترافیک، محیط اجتماعی و کیفیت زندگی شهروندان ارتباط پیدا می‌کند.

چرا زندان‌ها نباید در بافت شهری باقی بمانند؟

قرار گرفتن زندان در محدوده شهری، به‌ویژه زمانی که شهر در طول سال‌ها توسعه پیدا کرده و بافت مسکونی و تجاری به اطراف آن رسیده باشد، مجموعه‌ای از مسائل را ایجاد می‌کند.

زندان برخلاف بسیاری از کاربری‌های شهری، یک مجموعه با ملاحظات امنیتی ویژه است. ورود و خروج زندانیان، تردد خودرو‌های انتظامی، حضور کارکنان، مراجعه خانواده‌ها و وکلا و ضرورت کنترل دائمی محیط اطراف، شرایط متفاوتی را نسبت به یک کاربری معمول شهری ایجاد می‌کند.

از سوی دیگر، توسعه شهر‌ها باعث شده است برخی زندان‌هایی که در زمان احداث در حاشیه شهر قرار داشتند، امروز در میان بافت شهری قرار بگیرند. به همین دلیل انتقال زندان صرفاً به معنای خروج یک مجموعه از شهر نیست، بلکه می‌تواند بخشی از فرآیند بازتنظیم کاربری اراضی شهری باشد.

در چنین شرایطی، زمینی که سال‌ها برای نگهداری زندانیان استفاده شده، پس از انتقال می‌تواند برای کاربری‌هایی مانند فضای سبز، خدمات عمومی، آموزشی، اداری، رفاهی یا سایر نیاز‌های شهری مورد استفاده قرار گیرد؛ البته نوع استفاده از هر عرصه تابع تصمیمات قانونی و طرح‌های مصوب خواهد بود.

از همین منظر است که اصرار بر انتقال زندان‌ها را می‌توان در دو بخش بررسی کرد؛ نخست ایجاد شرایط مناسب‌تر برای مدیریت و نگهداری زندانیان و دوم آزادسازی اراضی ارزشمند داخل شهر‌ها برای استفاده‌های شهری.

۸۰ زندان؛ یک عدد که نشان‌دهنده ادامه یک مسیر است

با وجود گذشت بیش از ۲۵ سال از تصویب قانون انتقال زندان‌ها به خارج از شهرها، هنوز ۸۰ زندان در محدوده شهری قرار دارند.رئیس سازمان زندان‌ها تأکید کرده است که اجرای کامل این سیاست نیازمند اعتبار و زیرساخت است. به این معنا که انتقال یک زندان فقط با تصمیم اداری امکان‌پذیر نیست؛ ابتدا باید محل جایگزین فراهم شود، ساختمان و زیرساخت‌های لازم برای نگهداری زندانیان ایجاد شود و سپس امکان انتقال زندانیان و تعطیلی مجموعه قدیمی فراهم شود، همین مسئله باعث شده است روند انتقال برخی زندان‌ها سال‌ها به طول بینجامد.

در میان زندان‌هایی که از محدوده شهری خارج شده‌اند، زندان رجایی‌شهر کرج یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست؛ مجموعه‌ای که سال‌ها در محدوده شهری قرار داشت و موضوع انتقال آن از دغدغه‌های مردم استان البرز و شهر کرج بود.

بر اساس توضیحات رئیس سازمان زندان‌ها، این موضوع در دستور کار قوه قضاییه و سازمان زندان‌ها قرار گرفت و در سفر سال ۱۴۰۲ رئیس قوه قضاییه به استان البرز، دستور تعطیلی زندان رجایی‌شهر صادر شد. پس از آن، زندانیان این مجموعه به محل‌های دیگر منتقل شدند و در ادامه، روند تخریب و تعیین تکلیف اراضی آغاز شد.

امروز نیز با حضور رئیس سازمان زندان‌ها، بخشی از ساختمان‌های باقی‌مانده زندان رجایی‌شهر تخریب شد و یکی از برج‌های این مجموعه نیز در جریان عملیات تخریب قرار گرفت.

 رجایی‌شهر دارای دو حصار یا دیوار پیرامونی بود. تاکنون حصار بزرگ‌تر و خارجی مجموعه به طور کامل تخریب شده است و در مرحله بعد، دیوار داخلی نیز تخریب خواهد شد؛ بنابراین اگرچه بخش‌هایی از ساختار داخلی زندان هنوز باقی مانده، اما این مجموعه دیگر کارکرد زندان ندارد.از سوی دیگر، تمام زندانیان رجایی‌شهر نیز به طور کامل به زندان قزلحصار منتقل شده‌اند و به این ترتیب، فعالیت زندانبانی در رجایی‌شهر پایان یافته است.

آزادسازی ۵۰ هکتار از یک عرصه شهری

یکی از مهم‌ترین آثار تعطیلی و تخریب رجایی‌شهر، آزادسازی عرصه‌ای قابل توجه در محدوده شهری کرج است.آسیایی اعلام کرده است که با تخریب دیوار‌های پیرامونی، حدود ۵۰ هکتار از عرصه این مجموعه آزادسازی شده و قرار است در فرآیند سرمایه‌گذاری مورد استفاده قرار گیرد.

از این میزان، حدود ۱۷ هکتار متعلق به سازمان زندان‌هاست که بنا بر اعلام رئیس این سازمان، از طریق مزایده واگذار خواهد شد و پیش‌بینی شده فرآیند واگذاری آن در آینده نزدیک آغاز شود.اما همه عرصه رجایی‌شهر قرار نیست به مزایده گذاشته شود. حدود ۹ هکتار از پوسته داخلی زندان همچنان باقی مانده است؛ بخشی که قرار نیست دوباره به زندان تبدیل شود و بر اساس طرح‌های ارائه‌شده، گزینه‌هایی مانند کاربری اداری، آموزشی یا سایر نیاز‌های شهری برای آن بررسی خواهد شد.

این تغییر می‌تواند چهره بخشی از شهر کرج را نیز دگرگون کند؛ چرا که عرصه‌ای که سال‌ها با دیوار‌های امنیتی و کاربری زندان از محیط پیرامون جدا شده بود، به تدریج از حالت بسته و امنیتی خارج می‌شود و می‌تواند در خدمت نیاز‌های عمومی‌تر شهر قرار گیرد.

از دیوار زندان تا فضای شهری

شاید مهم‌ترین تصویر از تغییر کاربری رجایی‌شهر، همین تغییر در مرز میان زندان و شهر باشد.سال‌ها دیوار‌های بلند زندان، این عرصه را از محیط اطراف جدا کرده بود؛ اما امروز با تخریب حصار خارجی، نخستین مرحله آزادسازی این محدوده انجام شده است. در ادامه نیز با تخریب دیوار داخلی، امکان بررسی و اجرای طرح‌های جدید برای این زمین فراهم خواهد شد.

رئیس سازمان زندان‌ها همچنین از افزایش فضای سبز شهر کرج در نتیجه اجرای این طرح خبر داده است؛ موضوعی که می‌تواند یکی از مهم‌ترین آثار اجتماعی آزادسازی این عرصه باشد.

در واقع، انتقال زندان زمانی می‌تواند اثر خود را در زندگی روزمره شهروندان نشان دهد که زمین آزادشده صرفاً از یک کاربری به کاربری دیگر منتقل نشود، بلکه بخشی از نیاز‌های واقعی شهر را پاسخ دهد؛ از فضای سبز و خدمات عمومی گرفته تا کاربری‌های آموزشی، رفاهی و شهری.

در نهایت، تجربه رجایی‌شهر می‌تواند تصویری از آینده سایر زندان‌هایی باشد که همچنان در محدوده شهری قرار دارند؛ آینده‌ای که در آن، از یک سو زندان‌ها در موقعیت‌های مناسب‌تر و با زیرساخت‌های مورد نیاز مستقر می‌شوند و از سوی دیگر، زمین‌های آزادشده می‌توانند بخشی از نیاز‌های شهر و شهروندان را پاسخ دهند.