گريزي به شب يلدا

گروه اجتماعي «خبرگزاري دانشجو» - سيد مجيد خرمي؛ پائيز به سر مي رسد، در آخرين روز پائيز به شبي مي رسيم كه از فرداي آن روز چند ثانيه اي، طول روز بيشتر و از شب كاسته مي شود. هيجان اين اتفاق در تاريخ بشري به اندازه اي تاثير گذار است كه ايرانيان ،با تراوشات ذهني خويش به ابداع آن همت گماشتند و موج اين انديشه در سرتاسر گيتي به صورتهاي مختلف خود را نشان داد.

 

شب یَلدا یا شب چلّه بلندترین شب سال در نیم‌کره شمالی زمین است. این شب به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز) تا طلوع آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان) اطلاق می‌شود.

 

ایرانیان و بسیاری از دیگر اقوام شب یلدا را جشن می‌گیرند. این شب در نیم‌کره شمالی با انقلاب زمستانی مصادف است و به همین دلیل از آن زمان به بعد طول روز بیش‌تر و طول شب کوتاه‌تر می‌شود.

 

ودر نيمكره جنوبي عكس اين عمل شكل مي گيرد و يلداي زمستاني آنها 6ماه بعد رخ ميدهد ولي با اعتقادات و شرايط ديگري كه آنها يلدا نامگذاري اش نمي كنند.

 

«یلدا» واژه‌ایست به معنای «تولد» برگرفته از زبان سریانی که از شاخه‌های متداول زبان «آرامی» است. زبان «آرامی» یکی از زبان‌های رایج در منطقه خاورمیانه بوده‌است. برخی بر این عقیده‌اند که این واژه در زمان ساسانیان که خطوط الفبایی از راست به چپ نوشته می‌شده، وارد زبان پارسی شده‌است.

 

سيد قاسم رستمی، عضو هيأت علمی دانشگاه عنوان داشت: اول دیمای (۲۲ دسامبر) هر سال، زاويه میل صفحه مداری زمين با استای آن، به مینیمم مقدار آن نسبت به خورشيد می رسد. اين مقدار در حال حاضر برابر با منفی ۲۳.۴۳۷۷ درجه خواهد رسید.

 

از نظر نجومی در این زمان، زمین به نقطه انقلاب زمستانی می رسد. لذا با فرا رسيدن اول دی ماه، ساکنان نيم کره شمالی زمين، با پديده بلندترين شب سال (و يا کوتاهترين روز سال) روبرو خواهند بود. البته چند نکته در اين زمينه عبارت است از:

1- بر عکس ساکنان نيم کره جنوبی دارای پديده بلندترين روز سال و کوتاهترين شب سال هستند.

۲- روی خط استوا طول شب و روز در تمام روزهای سال برابر با ۱۲ ساعت است.

۳- هر چه از استوا به سمت قطب شمال می رويم، طول شب يلدا افزايش می يابد. بطوري که طول شب يلدا در قطب شمال ۲۴ ساعت است (۶ ماه شب از اول مهر تا اول فروردين).

۴- به علت کم شدن زاويه ميل مدار زمين در هر سال، ميزان طول شب يلدا در حال کم شدن است. البته در حدود ۰.۰۵ ثانيه در يک سال است که در ۱۰۰ سال به حدود ۵ ثانيه (کاهش طول شب يلدا) می رسد. با توجه به اثرات جوّی در طلوع و غروب خورشيد، اين کاهش چندان محسوس نيست.

 

به عنوان مثال در زير طول شب يلدا را در مرکز ايران برای چند سال مختلف مشاهده می کنيد: زمان طول شب یلدا يلدای ۱۹۰۰ ۱۴ ساعت و ۵ دقیقه و ۵۰ ثانيه يلدای ۲۰۰۰ ۱۴ ساعت و ۵ دقیقه و ۴۵ ثانيه يلدای ۲۱۰۰ ۱۴ ساعت و ۵ دقیقه و ۴۰ ثانيه به وضوح دیده می شود بین کوتاهترین شب در ایران (نزدیک چابهار) و بلندترین شب در ایران (شمال ماکو) حدود ۷۰ دقیقه اختلاف است.

 

البته در اين شب، طول شب در نیم کره جنوبی، تقریباً نصف طول شب ما در نیم کره شمالی است! در اين جدول ديده می شود ساکنان مناطق شمالگان نظیر لولیا در سوئد، در این سرمای زمستان کمتر از ۳ ساعت روز خواهند داشت! عده ای از گذشتگان اعتقاد دارند شب یلدا، شب زایش خورشید و یا شب عروسی ماه و خورشید است. برای همين در کشور ما بر اساس يک سنت قديمی، اين شب را با برگزاری مراسمات مختلف و شب نشينی گرامی می دارند.

 

امروزه محققان معتقدند که مسیحیت غربی چارچوب اصلی خود را که به این دین پایداری و شکل بخشیده به مذاهب پیش از مسیحیت روم باستان از جمله میترایسم مدیون است و برای نمونه تقویم کلیساها، بسیاری از بقایای مراسم و جشنهای پیش از مسیحیت بخصوص کریسمس را در خود نگاه داشته‌ است و کریسمس به عنوان آمیزه‌ای از جشن‌های ساتورنالیا و زایش میترا در روم باستان در زمان قرن چهارم میلادی با رسمی شدن آیین مسیحیت و به فرمان کنستانتین به عنوان زادروز رسمی مسیح در نظر گرفته شد . اکنون کلیسای ارامنه روز ششم ژانویه را که گفته می‌شود روز غسل تعمید مسیح است را به عنوان روز میلاد مسیح جشن می‌گیرند. تاریخدانان، تاریخ دقیق زادروز عیسی را نمی‌دانند.

 

فرانتس کومون، باستان‌شناس بلژیکی و بنیان‌گذار میتراپژوهی مدرن و دیگر میتراپژوهان همفکر او مفاهیم آیین میترایسم روم را کاملاً برگرفته از آیین مزدیسنا و ایزد ایرانی میترا (مهر) می‌دانند اما این ایده از دهه ۱۹۷۰ میلادی به بعد به شدت مورد نقد و بازبینی قرار گرفته‌ است و اکنون به یکی از مسائل بسیار مجادله‌برانگیز در زمینه پژوهش ادیان در دنیای روم و یونان باستان تبدیل شده‌ است.

 

در حدود ۴۰۰۰ سال پیش در مصر باستان جشن «باززاییده‌ شدن خورشید»، مصادف با شب چله، برگزار می‌شده‌ است. مصریان در این هنگام از سال به مدت ۱۲ روز، به نشانهٔ ۱۲ ماه سال خورشیدی، به جشن و پای‌کوبی می‌پرداختند و پیروزی نور بر تاریکی را گرامی می‌داشتند. هم‌چنین از ۱۲ برگ نخل برای تزیین مکان برگزاری جشن استفاده می‌کردند که نشانهٔ پایان سال و آغاز سال نو بوده‌ است.

 

در یونان قدیم نیز، اولین روز زمستان روز بزرگ‌داشت خداوند خورشید بوده‌ است و آن را خورشید شکست ناپذیر، ناتالیس انویکتوس، می‌نامیدند که از ریشهٔ کلمهٔ ناتال که در بالا اشاره شد برگرفته شده‌است و معنی آن، میلاد و تولد است. ریشه‌های یلدا در جشن دیگر مرسوم در یونان نیز باقی مانده‌است از مهم‌ترین این جشن‌های می‌توان به جشن ساتورن اشاره کرد.

 

ایرانیان نزدیک به چند هزار سال است که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریکترین شب در طول سال است تا سپیده دم بیدار می‌مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می‌دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی روحیهٔ آنان را تضعیف نکند و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب روند و لختی بیاسایند.

 

مردم كهگيلويه و بويراحمد نيز با پيشينه تاريخي طولاني به برگزاري سنت هاي اين شب مي پردازند.در گذشته ؛ مردم استان داراي روابط پيچيده عاطفي و قومي بودند و در اين شب در خانه بزرگتر تا پدر و مادر جمع مي شدند و با پذيرايي از بادام شيرين شده، گردو، حلوا و. . . . تا نيمه هاي شب به «متل گويي» مي پرداختند و افسانه هاي قديمي و حماسي را براي كوچكترها بيان مي كردند. در بيشتر داستانها و متل ها ديو و جن ديده مي شد كه نشانه ترس مردم از تاريكي و زمستان هاي سرد و كولاك بود.

 

و در حال حاضر مردم با شب نشيني و خريد هندوانه و آجيل و ميوه دور هم جمع مي شوند و تا نيمه هاي شب به خوش و بش مشغول اند و خصوصا خيلي از كساني كه با هم دلخوري دارند در اين شب مصالحه مي كنند. مردم آذربایجان در سینی خود هندوانه‌ها را تزئین می‌کنند و شال‌های قرمزی را اطرافش می‌گذارند. درحالی که مردم شمال یک ماهی بزرگ را تزئین می‌کنند و به خانهٔ عروس می‌برند. سفرهٔ مردم شیراز مثل سفرهٔ نوروز رنگین است.

 

مرکبات و هندوانه برای سرد مزاج‌ها و خرما و رنگینک برای گرم مزاج‌ها موجود است. حافظ‌خوانی جزو جدانشدنی مراسم این شب برای شیرازی‌هاست. البته خواندن حافظ در این شب نه تنها در شیراز مرسوم است، بلکه رسم کلی چله‌نشینان شده‌است. همدانی‌ها فالی می‌گیرند با نام فال سوزن.

 

در تویسرکان و ملایر، گردو و کشمش و مِیز نیز خورده می‌شود. در شهرهای خراسان خواندن شاهنامهٔ فردوسی در این شب مرسوم است. در اردبیل رسم است که مردم، چله بزرگ را قسم می‌دهند که زیاد سخت نگیرد در گیلان هندوانه را حتماً فراهم می‌کنند و معتقدند که هر کس در شب چله هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگی نمی‌کند و در زمستان سرما را حس نخواهد کرد. مردم کرمان تا سحر انتظار می‌کشند تا از قارون افسانه‌ای استقبال کنند.

 

قارون در لباس هیزم‌شکن برای خانواده‌های فقیر تکه‌های چوب می‌آورد. این چوب‌ها به طلا تبدیل می‌شوند و برای آن خانواده، ثروت و برکت به همراه می‌آورند از نظر طب سنتی ایران در شب یلدا باید غذاهای گرم خورده شود. میوه مخصوص این شب کدو تنبل می‌باشد که دارای طبیعت گرم می‌باشد.

 

میوه هندوانه مخصوص چله تابستان می‌باشد نه زمستان چون طبیعت هندوانه سرد است و در فصل گرم باید خورده شود. هم چنین کدو تنبل در تقویت قوای مغز نیز بسیار مؤثر می‌باشد.

 

در لرستان مردم در شب چله «گندم شیره» مى خورند كه گندمى است كه در شیره مى خیسانند و زردچوبه و نمك را با آن مخلوط مى كنند؛ سپس آن را روى ساج برشته مى كنند و همراه خلال بادام، گردو، كشمش، سیاه دانه و كنجد مخلوط مى كنند و مى خورند.

 

یكى دیگر از رسوم زیباى لرها به این شكل بوده كه پسران كوچك و نوجوان شب یلدا بر پشت بام خانه ها مى رفتند و كیسه اى را به همراه طنابى از سوراخ دودكش خانه ها به داخل آویزان مى كرده اند و شعرى محلى مى خواندند با این مضمون كه صاحبخانه، انشاءالله خیر به خانه ات ببارد و كدخداى خانه ات نمیرد.

 

چیزى بده این پسر كوچك بیاورد. صاحبخانه از تنقلاتى كه براى شب چله تدارك دیده بود داخل كیسه مى گذاشت و گاهى پیش آمده كه صاحبخانه براى مزاح دختر خردسال كوچكش را در كیسه گذاشته و آن پسر كیسه را كشیده بالا و این آشنایى در خیلى از موارد باعث ازدواج در بزرگسالى مى شده است.

 

در شهر خوى هدیه دادن شیرینى پشمك رواج دارد و این كار گویا به مناسبت شباهت پشمك با برف است. در تبریز نیز در موسم یلدا «عاشیق ها» مى نوازند. در گیلان «آوكونوس» میوه اى است كه حتماً در شب چله مصرف مى شود یکی از اعتقادات مردم قدیم تهران که در شب یلدا نمود بیشتری پیدا می کرد اعتقاد به «بخت گشایی» بوده.

 

آنگونه که می گویند کاروبار شغل «پنبه زنی» و افراد پنبه زن در چند روز مانده به این شب کاملا رونق پیدا می کرده. روحانیان تهران قدیم در شب یلدا مسئولیت سنگینی را بر عهده داشتند. آنان با فرارسیدن سپیده صبح و شنیدن صدای اذان به پشت بام ها می رفتند و با دعوت مردم به تقوی تا طلوع آفتاب به خواندن اشعار مذهبی و ادعیه می پرداختند و دعا می کردند آشوریان ایران نیز در جشن یلدا با سایر اقوام ایرانی شریک هستند. آلبرت کوچویی رئیس سابق انجمن آشوریان تهران ضمن تایید این نکته می گوید:ما معتقدیم یلدا سنت دیرینه آشوری است.

 

یلدا یعنی تولد و آشوری ها معتقدند به دلیل نزدیکی عید میلاد مسیح و شب یلدا آشوری ها بعد از مسیحیت یلدا را به عنوان شب تولد مسیح جشن می گرفتند ولی بعدها به علت تغییراتی که در گاهشماری ها پیش آمد و سال های کبیسه را هم محسوب کردند این تاریخ تغییر کرد و شب یلدا سه روز عقب تر آمد و ما این سال ها در 4 دی ماه میلاد مسیح را جشن می گیریم.

 

وی در ادامه می افزاید: آشوریان نیز در شب یلدا آجیل مشکل گشا می خرند و تا پاسی از شب را به شب نشینی و بگو بخند می گذرانند و در خانواده های تحصیل کرده آشوری تفال با دیوان حافظ نیز رواج دارد.

 

ایران كشوري با فرهنگي غني است كه مردمانش بنا به ذوق و سلیقه و طبیعت منطقه اي كه در آن زیست مي كنند هر یك براي برگزاري سنت هاي كهن آداب خاص خود را دارند. به ياد داشته باشيم در شب هاي دراز يلدا، بي خانماني شب طولاني يلدارا در سرماي اول زمستان تا صبح به سختي مي گذرانند.