29 اسفند و ملی شدن صنعت نفت؛ نگاهی در گذر تاریخ

گروه بین الملل «خبرگزاری دانشجو»: ملی شدن صنعت نفت در ایران به عنوان یک رویداد بزرگ سیاسی و اقتصادی، بازتاب داخلی و خارجی گسترده ای داشت و توانست در زمان خود آثار تعیین کننده و سرنوشت-سازی بر پویش استعمارزدایی در کشورهای مستعمره و نیمه مستعمره برجای گذارد. از این رو برای مهار آن، طرحهای جایگزین متعددی از سوی انگلستان، آمریکا و مجامع بین المللی ارائه شد که غالباً در پی مخالفت دکتر مصدق، مورد قبول واقع نشد. این طرح های جایگزین عبارت بودند از: 1- پیشنهاد جکسون 2- پیشنهاد استوکس 3- پیشنهاد بانک جهانی 4- اولین پیشنهاد مشترک انگلستان و آمریکا 5- دومین پیشنهاد مشترک انگلستان و آمریکا که وجه مشترک تمامی ان ها بازگرداندن شرایط از دست رفته برای قدرت های بزرگ بود.

در این راستا دولت ترومن پیشنهادهای مختلفی را به صورت مشترک با چرچیل به ایران می دهد که به دلیل مغایرت آنها با اصول نه گانه ملی شدن صنعت نفت مورد قبول مصدق واقع نمی شود.  پس از آن با شدت گرفتن جنگ سرد در بحبوحه ملی شدن صنعت نفت ایران و خطر سقوط ایران در دامان شوروی استراتژی آمریکایی در ارتباط با ایران دچار تغییراتی می شود. ایالت متحده که در اوایل شکل گیری جریان ملی شدن نفت حمایت خود را از ایران محرز کرده بود، با به توافق نرسیدن با دکتر مصدق از طریق مذاکرات و از طرفی به قدرت رسیدن آیزونهاور جمهوری خواه، سیاست آمریکا تغییر کرده و با طراحی کودتا زمینه برکناری مصدق را فراهم کردند.

از سوی دیگر مصدق به عنوان نماد ملت گرایی، در جریان ملی شدن صنعت نفت با قرار گرفتن در یک مسیر دوراهی، آزمون سختی را پیش رو داشت. از طرفی در صورت مصالحه با انگلیس و کنار آمدن با یکی از طرح های پیشنهادی در مذاکرات –پیشنهاد بانک جهانی که خود مصدق نیز آن را از سایر طرح ها عادلانه تر تفسیر کرده بود- علیرغم اینکه می توانست در کوتاه مدت کشور را از بحران اقتصادی نجات دهد، محبوبیت و وجهه ناسیونالیستی خود را در بین مردم از دست می داد. در این ارتباط مصدق همواره نگران بود که مردم تحت تاثیر تبلیغات حزب توده و مخالفان در صورت مصالحه با انگلیس وی را خائن بپندارند. به همین دلیل وی همواره بر آن بود که از نفوذ و مداخلات خارجی که مغایر با استقلال و حاکمیت ملی ایران بود دفاع کند. از طرف دیگر با بحران نفتی که ایران در جریان ملی شدن نفت درگیر آن بود و اقتصاد کشور را به کلی از کار انداخته بود، وی خود را ملزم به نجات کشور از تنگناهای اقتصادی ناشی از بحران نفتی می دانست.

 

با وجود آنکه دولت و مردم ایران در جریان ملی شدن صنعت نفت از آسیب های  اقتصادی در امان نبودند، مصدق تحت تاثیر روحیه آرمان گرایانه خود که تا حدی ناشی از حمایت های اولیه آمریکا از جریان وی و نیز محبوبیت و پشتوانه مردمی بود بر این باور بود که حرکت چرخ های صنعتی غرب در گرو نفت ایران می باشد و کشورهای پیشرفته همواره با توجه به نیاز حیاتی شان به نفت ایران انتخابی جز تن دادن کامل به اصول نه گانه ملی شدن صنعت نفت ندارند. دکتر مصدق با عدم انعطاف پذیری که در مسیر مجادلات خود با انگلیس در پیش می گیرد با مخالفت و رد تمامی طرح های پیشنهادی، آمریکا و انگلیس را به این نتیجه رسانید که مجاری حل بحران نفتی ایران از در مذاکرات با مصدق بسته شده و با طراحی کودتا که زمینه های آن در داخل نیز از سوی مخالفان فراهم شده بود به حکومت محمد مصدق پایان دادند.

این در حالی است که دکتر مصدق می توانست با نشان دادن انعطاف بیشتر در مسیر مذاکرات با آمریکا و انگلیس و از سوی دیگر با در پیش گیری اقتدار بیشتر در داخل علیه مخالفان و تفرقه افکنان افراطی مسیر تحولات را تغییر داده و با نجات کشور از بحران اقتصادی و سر و سامان بخشیدن به اوضاع داخلی به تدریج زمینه های از بین بردن مطامع استعماری غرب در کشور را فراهم نماید.