«ISC»؛ گام نخست در بومي كردن شاخص‌هاي رتبه بندي دانشگاه‌ها/اما و اگرهاي ثبات معيارهاي ISC در دولت بعدي

گروه علمي «خبرگزاري دانشجو»؛ شاخص‌هاي رتبه بندي دانشگاه ها نقش كليدي در دستيابي به اهداف نظام و تحقق الگوي اسلامي ايراني پيشرفت و تعالي دارد و دانشگاه‌ها با توجه به اين شاخص‌ها بايد به سمت تحقق اهداف و انتظارات رهبري و مردم سوق پيدا كنند، به همين دلايل و با توجه به تاكيدات مقام معظم رهبري و مسئولان وزارت علوم، رتبه‌بندي دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي در كشور ما بايد منطبق با اهداف و ارزش هاي ملي و مذهبي كشور تعيين شود كه تدوين آن، بر اساس برنامه پنجم توسعه بر عهده وزارت علوم، تحقيقات و فناوري نهاده شده و بسيار ضروري است.
 
رتبه بندي دانشگاه ها از سال 1387 است كه در كشور ما انجام مي شود، البته در ابتداي امر اين رتبه بندي بر اساس الگوبرداري از دانشگاه هاي ديگر دنيا بود، ولي با توجه به اينكه رتبه بندي دانشگاه ها در كشورهاي مختلف بر اساس معيارهاي متفاوتي صورت مي گيرد و در كشور ما اين رتبه بندي بايد بر اساس معيارهاي ملي و مذهبي بومي خودمان انجام شود، پايگاه استنادي جهان اسلام (isc) تشكيل شد.

 

پايگاه استنادي جهان اسلام، چند سالي است كه با توجه به معيارهاي ملي و مذهبي ما، به رتبه بندي دانشگاه ها و توليدات علمي دانشمندان كشورهاي اسلامي مي پردازد.

 

در حال حاضر، آيين‌نامه رتبه‌بندي دانشگاه‌ها داراي پنج مولفه پژوهش و فناوري، زيرساخت‌هاي نهادي، آموزش و دانشجويي، فرهنگي و اجتماعي و روابط بين الملل است و هر يک از اين مولفه‌ها، شاخص‌هاي مختلفي دارد.
 
شاخص‌هاي رتبه‌بندي دانشگاه‌ها در ايران
 
شاخص‌هاي رتبه بندي دانشگاه ها در كشور ما به دو دسته «راهبردي» و «عملكردي» تقسيم مي شوند و «الگوي اسلامي-ايراني پيشرفت و تعالي»، «موقعيت منطقه‌اي و شرايط امنيتي»، «عدالت اجتماعي» و «ظرفيت هاي موجود» از جمله شاخص‌هاي راهبردي در رتبه‌بندي ملي دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي است.

«پژوهش و فناوري»، «دانشجويي و فرهنگي» و شاخص عملكردي «ارتباطات علمي بين‌المللي» از جمله موارد تعيين شده در  توليد علم،‌ رتبه‌بندي دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي است.

 

هدفمندي پژوهش، تبديل علم به ثروت، ارتباط دانشگاه با جامعه و غيره از جمله مواردي هستند كه بر اساس آنها شاخص عملكردي «پژوهش و فناوري» حاصل مي‌شود.
 
آموزش، تعداد دانشجو و تنوع رشته و مقطع تحصيلي، مهارت، خلاقيت و قدرت ابتكار و نوآوري دانش‌آموختگان، موضوعات شاخص عملكردي «آموزش و يادگيري» را تشكيل مي‌دهند.
 
شاخص «دانشجويي و فرهنگي» نيز به عنوان فضا و محيطي كه دانشجويان در آن تربيت مي‌شوند و نيز مجموعه تعاملات دانشگاه با دانشجويان، يكي از مواردي است كه در رتبه‌بندي دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي مهم به نظر مي‌رسد.
 
«ارتباطات علمي بين‌المللي» به عنوان چهارمين و يكي از مهم ترين شاخص هاي عملكردي رتبه‌بندي دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي كشور مطرح است؛ چرا كه دانشگاه نمي‌تواند پيام جهاني داشته باشد، بدون آن كه در جذب دانشجويان خارجي موفق عمل كند.

از سوي ديگر،‌ همكاري‌هاي علمي بين‌المللي دانشگاه‌ها، زمينه‌ساز پيشرفت و توسعه كشور و مراحل رتبه بندي دانشگاه ها و تامين كننده بخشي از اهداف نقشه جامع علمي كشور است.

 

در مورد شاخص تسهيلات (امكانات) نيز سرانه تعداد عناوين كتاب به ازاي هر دانشجو، تعداد موسسات و مراكز تحقيقاتي دانشگاه، فعاليت اجتماعي- اقتصادي (تعداد موسسات و شركت‌هاي spin-off ) و تعداد مراكز رشد (به صورت مستقل يا درون پارك‌هاي علم و فناوري) مورد نظر است.
 
شاخص آموزش
 
در شاخص آموزش براي رتبه بندي دانشگاه ها، اعضاي هيئت علمي داراي جايزه، اساتيد پراستناد كه شامل استانداردهاي ISI و استانداردهاي OIC هستند، نسبت اعضاي هيئت علمي داراي مدرك، Ph.d (دكتري) به كل اعضاي هيئت علمي، فارغ التحصيلاني كه جايزه گرفته‌اند، فارغ التحصيل پراستناد: استانداردهاي ISI، استانداردهاي OIC، نسبت اعضاي هيئت علمي به دانشجو، نسبت دانشجويان تحصيلات تكميلي به كل دانشجويان، دانشجويان داراي جايزه در المپيادهاي بين‌المللي، نسبت اعضاي هيئت علمي بين المللي به كل اعضاي هيئت علمي، نسبت دانشجويان بين الملل به كل دانشجويان، نسبت اعضاي هيئت علمي داراي مدرك PH.D خارجي (دكتري خارجي) به كل اعضاي هيئت علمي داراي مدرك PH.D (دكتري) و كنفرانس‌هاي بين‌المللي و همكاري‌هاي بين‌المللي مورد توجه قرار مي گيرد.
 

مجموع شاخص‌هاي اين معيار ميزان دستيابي دانشگاه‌ها و موسسات تحقيقاتي را به نگهداري و انتشار دانش به عنوان دومين ماموريت مهم دانشگاه‌ها مورد ارزيابي قرار مي‌دهد.

 

1- شاخص B1 (اعضاي هيئت علمي داراي جايزه)؛ اين شاخص منعكس كننده تعداد اعضاي هيئت علمي برجسته در موسسه است. اين جوايز بر حسب تعداد و سال دريافت آن مورد محاسبه قرار گرفته‌اند.
 
لازم به ذكر است، B1 در چهار بخش منطبق با رديف‌هاي ذكر شده مورد محاسبه قرار مي‌گيرد.
 

جوايزي كه در اين شاخص در نظر گرفته مي‌شود شامل جوايز بين‌المللي و جوايز OIC مانند بانك توسعه اسلامي، فيلد مدال‌ها، نوبل (به استثناي جايزه صلح نوبل)، فرهنگستان علوم جهان سوم، آيسيسكو، رازي، خوارزمي و فارابي است.
 
2- شاخص B2 (اعضاي هيئت علمي پراستناد مبتني بر استانداردهاي ISI و OIC)؛ اين شاخص درصد حضور برجسته اعضاي هيئت علمي را منعكس مي‌كند.

 

دانشمندان پراستناد در ISI در فرآورده هايي با نام ISIHighlycited معرفي مي‌شوند؛ علاوه بر استفاده از اين فرآورده، در محاسبه اين شاخص، از استانداردهاي OIC نيز استفاده مي‌گردد.
 

منطبق با اين استاندارد، در 22 شاخه موضوعي، طلايه‌داران علم موسسه اطلاعات علمي تامسون رويترز (ESI) و دانشمندان برتر بر حسب مقالات برتر در 10 سال گذشته انتخاب مي‌شوند؛ بدين معني كه دانشمنداني كه مقالات آن‌ها در مجموع يك درصد برتر مقالات بين المللي قرار گرفته‌اند، انتخاب خواهند شد، سپس نرمال‌ سازي استنادها براي مقالات بر حسب رشته و سال صورت خواهد پذيرفت؛ بدين ترتيب هر مقاله بر حسب طبقه بندي موضوعي اعلام شده توسط موسسه اطلاعات علمي تامسون رويترز در يك رشته قرار مي‌گيرد.

همچنين با توجه به اينكه هر مقاله بر حسب سال انتشار مي‌تواند تعداد استنادهاي مختلفي را دريافت كند، نرمال سازي برحسب سال انتشار مقاله نيز انجام خواهد گرفت.

 

در اين روش منطبق با جدول Baseline ارائه شده در پايگاه طلايه‌داران علم موسسه اطلاعات علمي تامسون رويترز كه در آن برحسب سال يك حد آستانه مشخص مي گردد كه مقاله در دسته 01/0 يا 1/0 يا 1 درصد برتر قرار مي‌گيرد، وضعيت يك مقاله در قياس با حد آستانه‌هاي تعيين شده مشخص و مقالات برتر انتخاب مي گردند (منطق با استاندارد OIC). اين شاخص در دو بخش ذكر شده با ضريب 3 براي استاندارد ISI و با ضريب 5 براي استاندارد OIC محاسبه خواهد شد.
 
3- شاخص B3 نسبت اعضاي هيئت علمي داراي مدرك Ph.d دكتري به كل اعضاي هيئت علمي؛ اين شاخص، كيفيت آكادميك اعضاي هيئت علمي را ارزيابي مي‌نمايد و به روش زير قابل محاسبه است:

 

4- شاخص B4 (فارغ التحصيلاني كه جايزه گرفته‌اند)

اين شاخص ميزان كيفيت آموزش‌هاي ارائه شده توسط موسسه را اندازه‌گيري مي‌كند كه به دانشجويان قبلي موسسه ارائه گرديده است.
 
اين تعريف مي‌تواند شامل دانشجويان كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري شود، اما به دوره‌هاي زماني مختلف ضرايب مختلفي تخصيص داده شده است.

5- شاخص B5 (فارغ التحصيلان پراستناد)

اين شاخص كيفيت آموزش ارائه شده به دانشجويان پيشين را ارزيابي مي‌كند. همانند شاخص B2 در محاسبه اين شاخص نيز از استانداردهاي OIC و ISI استفاده مي‌شود و نرمال‌سازي‌هاي لازم انجام خواهد شد.

درنهايت فهرستي از نويسندگان مقالات 1/0 برتر جهت انتخاب فارغ التحصيلان پراستناد ارائه خواهد شد.
 

اين شاخص در دو بخش ذكر شده با ضريب 1 براي استاندارد ISI و با ضريب 2 براي استاندارد OIC محاسبه خواهد گرديد.

6- شاخص B6 (نسبت اعضاي هيات علمي به دانشجو) اين شاخص نيز يك شاخص استاندارد براي اندازه‌گيري كيفيت آموزش است.

7- شاخص B7 (نسبت دانشجويان تحصيلات تكميلي به كل دانشجويان) هدف اين شاخص اندازه‌گيري تلاش انجام شده توسط موسسه جهت تربيت دانشجويان تحصيلات تكميلي.

8- شاخص B8 (دانشجويان داراي جايزه در المپيادهاي بين‌المللي) اين شاخص از طريق بررسي كارايي دانشجويان در المپيادهاي بين‌المللي، كيفيت آموزش را ارزيابي مي كند. المپيادهاي مورد نظر اين شاخص، المپيادهاي بين‌المللي يا المپيادهايي هستند كه در سطح وسيعي انجام مي‌شوند. 

 

شاخص پژوهش
 
معيار پژوهش نيز يكي از مهمترين معيارها مورد محاسبه در رتبه‌بندي حاضر است كه مانند بسياري از نظام‌هاي بين‌المللي رتبه‌بندي، بيشترين وزن را در مجموع به خود اختصاص داده است.

اين معيار شامل پنج شاخص كيفيت پژوهش، كارايي پژوهش، حجم پژوهش، نرخ رشد كيفيت پژوهش، نرخ رشد كارايي پژوهش و ثبت نامه‌ها مي‌باشد. ارزيابي كيفيت پژوهش در مقايسه با متوسط كيفيت تحقيقات جهاني با به‌كارگيري اين شاخص سنجيده مي‌شود.

در حال حاضر استناد در ميان شاخص‌هاي كمي، مهمترين شاخص اندازه‌گيري كيفيت پژوهش است. 
 

به همين صورت براي محاسبه اين شاخص از فرمول زير استفاده شد:

2- شاخص A2 (كارايي پژوهش)
كارايي پژوهشي محققان يك موسسه در يك بازه معين زماني با استفاده از اين شاخص محاسبه مي گردد.

3- شاخص A3(حجم پژوهش)
اين شاخص حجم توليدات علمي محققان يك موسسه را مورد محاسبه قرار مي‌دهد، حجم توليدات علمي در يك دوره سه ساله محاسبه مي گردد.

4- شاخص A4(نرخ رشد كيفيت پژوهش)
اين شاخص ميزان پيشرفت كيفيت تحقيقات منتشر شده در مجلات موسسه اطلاعات علمي تامسون رويترز را بر مبناي تعداد استنادها و تعداد مقالات مورد محاسبه قرار مي‌دهد.

5- شاخص A5 (نرخ رشد كارايي پژوهش)
اين شاخص ميزان پيشرفت در آنچه مربوط به كارايي تحقيقات اعضاي هيات علمي است را در يك دوره سه ساله اندازه‌گيري مي‌كند.

6- شاخص A6 (ثبت نامه‌ها)
اين شاخص مبتني بر ثبت نامه‌ها ميزان جوايز دريافت شده توسط موسسه را مورد محاسبه قرار مي‌دهد. 

 

به نظر مي‌رسد كه بين‌المللي بودن دانشگاه‌ها و موسسات تحقيقاتي، حركت مثبتي در جهت كيفيت آموزش، خروجي پژوهش، درك اجتماعي- فرهنگي و نهايتاً اعتبار و خوشنامي دانشگاه است.

بنابراين، دارا بودن مواردي همچون اساتيد و دانشجويان بين‌المللي، اعضاي هيئت علمي كه مدرك دكتراي خود را از خارج از كشور خود دريافت كرده باشند، كارگاه‌ها و كنفرانس‌هاي بين المللي و  تعاملات بين‌المللي مي‌تواند براي يك دانشگاه يا موسسه تحقيقاتي امتياز محسوب شود.

در شاخص‌هاي C1 تا C5 نحوه محاسبه اين شاخص‌ها ارائه گرديده است:

1- شاخص C1 (نسبت اعضاي هيئت علمي به كل اعضاي هيئت علمي)
در اين شاخص منظور از عضو هيات علمي بين‌المللي فردي است كه يا داراي تابعيت خارجي بوده و حداقل به مدت يك نيمسال به طور تمام وقت در دانشگاه/ موسسه تحقيقاتي مشغول به تدريس و تحقيق بوده باشد و يا فردي كه حداقل به مدت يك نيمسال در دانشگاه/ موسسه تحقيقاتي مشغول تدريس و تحقيق بوده و ليكن وابسته به دانشگاهي در خارج از كشور باشد.

2.شاخص C2 (نسبت دانشجويان بين المللي به كل دانشجويان)

3. شاخص C3 (نسبت اعضاي هيئت علمي داراي مدرك Ph.D خارجي (دكتري خارجي) به كل اعضاي هيئت علمي داراي مدرك Ph.D (دكتري) )

4. شاخص C4 (كنفرانس هاي بين المللي)
در اين شاخص منظور از كارگاه و كنفرانس بين المللي، كارگاه يا كنفرانسي است كه توسط دانشگاه سازماندهي شده باشد و حداقل 5 شركت كننده از دانشگاه هاي خارجي در آن شركت داشته باشند.

 

نحوه محاسبه اين اشاخص به شرح ذيل مي باشد:

5. شاخص C5 (تعاملات بين المللي)
منظور از تعاملات برنامه هاي بين المللي عملياتي رسمي در محاسبه اين شاخص، قراردادهاي رسمي بين دانشگاه يا موسسه تحقيقاتي مورد نظر و يك موجوديت خارجي بين المللي است كه عملياتي شده باشد.

تسهيلات و امكانات
 

تسهيلات و امكانات شامل تمام اموري است كه سبب تسهيل فرآيند آموزش و پژوهش در موسسه مذكور مي باشد و در واقع امكانات هر دانشگاه يا موسسه تحقيقاتي نشان دهنده قدرت و قوت آن است. تسهيلات و امكانات طيف گسترده اي از كتابخانه گرفته تا آزمايشگاه و خدمات مختلفي كه به دانشجويان ارائه مي شود را در بر مي گيرد و لذا تعيين كميت بسياري از اين موارد نشدني و يا دشوار است. با لحاظ كردن اين مسئله، در محاسبه اين معيار تنها شاخص هاي قابل شمارش در نظر گرفته شده اند.
 
1. شاخص  D1 (سرانه تعداد عناوين كتاب به ازاي هر دانشجو)
اين شاخص نشان دهنده ميزان توجه دانشگاه و يا موسسه مذكور به كتابخانه وابسته و ارائه خدمات كتابخانه اي به اعضاي هيئت علمي دانشجويان و ساير محققان خود مي باشد.
 
2.شاخص D2 (تعداد موسسات/ مراكز تحقيقاتي دانشگاه)
منظور از موسسه / مركز تحقيقاتي، موجوديتي است كه با تحقيق و پژوهش در رشته يا رشته هاي تخصصي سر و كار دارد.

فعاليت اجتماعي – اقتصادي

بسياري معتقدند كه اولين مسئوليت دانشمندان و دانش پژوهان، ارتقاي رفاه و آسايش جامعه است و هر چه دانشگاه ها در اين زمينه فعال تر باشند، آنگاه مي توان ادعا نمود كه اعتبار و مقبوليت آنان نيز بالا است. در اين بخش شاخص هاي مربوط به اين معيار مورد بررسي قرار گرفته اند.
 

1.شاخص E1 (تعداد موسسات و شركت هاي S)

شركت Spain-off مركز پژوهشي يا پژوهشكده‌اي است كه به پيشنهاد يك واحد توليدي يا صنعتي و با سرمايه آن واحد جهت انجام تحقيقات در حوزه ماموريت‌هاي آن واحد در دانشگاه تاسيس مي‌شود.
 

 

2-شاخص E2 (تعداد مراكز رشد به صورت مستقل يا در درون پارك‌هاي علم و فناوري)

منظور از مركز رشد در اين شاخص، واحدي است كه به منظور حمايت از كارآفرينان تحصيل كرده تاسيس مي‌شود و با ارائه امكانات و تسهيلات عمومي، زمينه پاگرفتن شركت‌هاي جديد را فراهم مي‌كند. 
 
هدف از به‌كارگيري اين شاخص‌ها، سنجش ميزان موفقيت موسسات در توليد دانش به عنوان يكي از دو ماموريت اصلي دانشگاه‌ها و موسسات تحقيقاتي است.

به دليل ماهيت وضعيت نشر و چاپ مقالات علمي در سطح بين‌المللي كه طيفي از داوري تا چاپ مقاله را در بر دارد و همچنين نوسانات موجود در اين زمينه، براي كنترل اين نوسانات و به منظور محاسبه اين دسته از شاخص‌ها دوره‌هاي فراتر از يك سال در نظر گرفته شده است. 

 

 

اين 5 معيار، معيارهايي است كه آي اس سي براي رتبه بندي دانشگاه هاي كشور مدنظر قرار مي دهد در دنيا نيز معيارهاي رتبه بندي دانشگاه ها از سوي پايگاه هاي معتبر متفاوت است،  یک تحقیق در دانشگاه کرنل نشان می‌دهد که رتبه‌بندی دانشگاه‌های در ایالات متحده بصورت معناداری تحت تاثیر سیستم پذیرش دانشجوست ولی در انگلستان تعدد نشریات و مقالات رتبه دانشگاه‌ها را تعیین می‌کند.

در كشور ما معيارهايي در پايگاه استنادي جهان اسلام مطرح است كه بسياري از مسئولان علمي كشور با آن مخالف هستند، در حاليكه اين معيارها در دولت نهم و وزارت علوم محمدمهدي زاهدي به تصويب رسيده مسئولان علمي دولت دهم اين رتبه ها را بر اساس معيارهاي وزارت علوم نمي دانند، به طوريكه مهدي نژاد نوري معاون پژوهش و فناوري وزير علوم مي گويد: پايگاه استنادي علوم جهان اسلام مانند ديگر نهادهايي كه اقدام به رتبه بندي دانشگاه ها مي كنند مي تواند اين امر را انجام دهد اما رتبه بندي اين پايگاه به عنوان رتبه بندي وزارت علوم مطرح نيست زيرا در وزارت علوم به جمع بندي نرسيده است.

همچنين برخي دانشگاه هاي علوم انساني نيز با اين رتبه بندي مخالف هستند زيرا برخي شاخص ها نظير پژوهش و وجهه بين المللي، با توجه به رشته اختصاصي در اين دانشگاه ها كاربرد ندارد.
 

اين دانشگاه ها به دليل ماهيت علوم انساني بودنشان نمي توانند مانند دانشگاه هاي فني و مهندسي با صنعت و يا محافل بين المللي ارتباط داشته باشد.

 

اما يك سوال در اين خصوص مطرح است و آن اينكه با توجه به تغيير تفكرات در مورد معيارهاي ISC در دولت هاي نهم و دهم آيا ممكن است در دولت يازدهم نيز اين معيارها ماندگار باشد يا معيارهايي كه در دولت هشتم به تصويب رسيده در دولت هاي بعدي دستخوش تغييرات مي شود؟

 

 آنچه مسلم است، اين است كه معيارهاي آي اس سي نياز به بازنگري دارد و رتبه بندي دانشگاه هاي كشور بايد بر اساس معيارهاي كامل تري انجام شود.

در گزارش هاي بعدي مراحل رتبه بندي در ايران و شاخص هاي رتبه بندي در ديگر نقاط جهان نيز از همين منبع معرفي مي شود.