نگاهی بر فیلم «خواب» مانی مقدم در جشنواره فجر؛ تمسخر اعتقادات مذهبی در پوشش خزعبلات فلسفی!

به گزارش گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری دانشجو، فیلم «خواب» به کارگردانی مانی مقدم و با بازی رضا عطاران، مریلا زارعی، کاظم سیاحی، هدی زین‌العابدین و علی مصفا، یکی از آثار متفاوت چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر است؛ اثری که می‌کوشد با پرسه‌زنی میان خواب و بیداری، روایتی متفاوت و چندلایه ارائه دهد، اما در نهایت در تحقق این ادعا ناکام می‌ماند.

روایت خواب‌زده؛ ایده جذاب، اجرای لرزان
قصه درباره مردی است که در دنیای خواب دل‌باخته زنی می‌شود و زندگی واقعی‌اش به حاشیه می‌رود. ایده در ظاهر وسوسه‌برانگیز است و ظرفیت خلق یک درام روان‌شناختی یا فلسفی عمیق را دارد، اما روایت بیش از آنکه به عمق برود، در سطح سرگردان می‌ماند. جهان خواب و بیداری نه به‌درستی از هم تفکیک می‌شود و نه به شکلی خلاقانه در هم تنیده.

ستارگانی که در ضعف قصه خاموش شدند
رضا عطاران در «خواب» تلاش کرده از تصویر همیشگی‌اش فاصله بگیرد و کاراکتری جدی‌تر و درون‌گرا ارائه دهد؛ تلاشی که البته قربانی ضعف فیلمنامه می‌شود. مریلا زارعی طبق انتظار، حضوری پخته و کنترل‌شده دارد .

در مقابل، بازی هدی زین‌العابدین مصنوعی و نچسب از کار درآمده و تنها با اغماض می‌توان آن را قابل تحمل دانست. حضور کوتاه کاظم سیاحی نیز اگرچه یادآور توانمندی اوست، اما به خلق کاراکتری ماندگار منجر نمی‌شود.

ریتم کند و فرم آشفته
یکی از مهم‌ترین معضلات «خواب»، ریتم کند و ضرب‌آهنگ نامتناسب آن است. فیلم مدام در پی القای فضایی مفهومی و چندلایه است، اما نه تدوین و نه دکوپاژ، کمکی به شکل‌گیری این فضا نمی‌کنند. سکانس‌ها فاقد ظرافت لازم‌اند و میزانسن‌ها بیشتر پراکنده و بی‌هدف به نظر می‌رسند.
فیلمنامه که سرشار از ایده است، در مرحله پرداخت دچار ضعف جدی می‌شود و همین مسئله باعث می‌شود فیلم در جای خود درجا بزند.

فلسفه‌نمایی سطحی
«خواب» می‌خواهد فیلمی فلسفی باشد و از مفاهیمی چون گناه، ایمان، نفس و زندگی سخن بگوید، اما خروجی چیزی جز مجموعه‌ای از نشانه‌های پراکنده و اختلالات روانی نیست. مفاهیم عمیق تنها نام برده می‌شوند و هیچ‌گاه به سطحی از تأمل جدی نمی‌رسند.

تمسخر مولفه‌های مذهبی
بخش قابل‌توجهی از نقدها متوجه نگاه فیلم به مؤلفه‌های مذهبی است. صحنه‌های مرتبط با دعا، نماز و مناسک دینی، نه‌تنها عمق یا احترام لازم را ندارند، بلکه گاه شائبه تمسخر و تقلیل این مفاهیم به نوعی گریز از جنون و خواب را ایجاد می‌کنند.
فیلم در برخی لحظات، مداحی و چارچوب خانواده‌های مذهبی را دستمایه نگاهی طعنه‌آمیز قرار می‌دهد.

سیاه‌نمایی در خانواده‌های مذهبی در فیلم «خواب» به اوج خود می‌رسد. جایی که سردمزاجی را در روابط زناشویی نشان می‌دهد.

تصویری که «خواب» با آن تلاش می‌کند برای خانواده ای با مختصات آنچه در این فیلم است نشان دهد روی برخی کلیشه های سیاهی است که توسط برخی رسانه‌ها و جریانات خاص به آن دامن زده می‌شود و هرگز واقعیت خارجی ندارد! 

حتی فیلم در پیام مذهبی خود نیز شیطنت دارد و با نشان دادن کارشناس یا فرد مذهبی که سیب می‌خورد نمادپردازی ضد غرض خود را دارد!

ستاره‌ای کم‌فروغ در آسمان فجر
اولین تجربه مانی مقدم در مقام کارگردان، با نواقص متعددی در فیلمنامه، کارگردانی و فرم همراه است. «خواب» با این ترکیب بازیگران می‌توانست یکی از مدعیان جدی جشنواره فیلم فجر باشد، اما حالا به اثری کم‌جان تبدیل شده که تنها برای جلب توجه، سوسو می‌زند.

«خواب» بیش از آنکه فیلمی فلسفی و جسور باشد، نمونه‌ای از ایده‌ای خوب است که در اجرا حیف‌ومیل شده؛ فرصتی از دست‌رفته با بازیگرانی باتجربه و ظرفیتی که هرگز بالفعل نمی‌شود.