حمله به علم؛ نقض قاعده تفکیک در جنگ و عبور از مرزهای کنوانسیون ژنو

در حقوق بین‌الملل بشردوستانه، دانشگاه‌ها و مراکز علمی به‌عنوان اشیای غیرنظامی تحت حمایت کامل قرار دارند و هرگونه حمله به آن‌ها در غیاب ضرورت نظامی اثبات‌شده، نقض صریح اصل تفکیک و مصداق بالقوه «جنایت جنگی» محسوب می‌شود. با این حال، در چارچوب تحلیل حقوقی مخاصمات مسلحانه، هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های علمی نه‌تنها تخریب فیزیکی، بلکه تضعیف بنیادهای توسعه انسانی و نقض تعهدات الزام‌آور مندرج در کنوانسیون‌های ژنو ۱۹۴۹ تلقی می‌گردد.

به گزارش خبرنگار دانشگاه و فناوری خبرگزاری دانشجو، کنوانسیون‌های ژنو ۱۹۴۹ به‌عنوان هسته مرکزی حقوق بین‌الملل بشردوستانه، با هدف محدودسازی آثار جنگ بر غیرنظامیان تدوین شده‌اند. این اسناد بر حمایت از افراد غیرنظامی، مجروحان و بیماران تأکید ویژه دارند و مراکز درمانی و انسانی را تحت حفاظت مستقیم قرار می‌دهند. در منطق این کنوانسیون‌ها، هر ساختاری که در خدمت مستقیم عملیات نظامی نباشد، در زمره اشیای غیرنظامی قرار گرفته و هدف مشروع نظامی محسوب نمی‌شود.

قاعده ۷ حقوق بین‌الملل بشردوستانه، در کنار کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی، تلاش می‌کند جنگ را از وضعیت بی‌قانونی مطلق خارج کرده و حداقلی از نظم و انسانیت را حفظ کند. مدارس و بیمارستان‌ها در این نظام حقوقی نه صرفاً ساختمان، بلکه نمادهای حفاظت از زندگی انسانی هستند. نقض این حمایت‌ها، به‌ویژه در قالب حملات مستقیم، نه‌تنها تخریب فیزیکی، بلکه فروپاشی یکی از بنیادی‌ترین ستون‌های حقوق بین‌الملل بشردوستانه محسوب می‌شود.

اصل تفکیک؛ مرز حقوقی میان جنگ و تخریب غیرقانونی

اصل تفکیک (Distinction) یکی از قواعد آمره حقوق بین‌الملل بشردوستانه است که طرف‌های درگیر را ملزم می‌کند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند. در این چارچوب، دانشگاه‌ها، مراکز علمی و آزمایشگاه‌های تحقیقاتی به‌طور پیش‌فرض غیرنظامی تلقی می‌شوند و تنها در صورت اثبات کارکرد مستقیم نظامی، امکان بررسی حقوقی متفاوت دارند. حتی در چنین شرایط استثنایی نیز رعایت اصل تناسب و احتیاط در حمله الزامی است و هرگونه خسارت گسترده به غیرنظامیان یا زیرساخت‌های علمی می‌تواند نقض جدی حقوق جنگ محسوب شود.

در تفسیر معاصر حقوق بشردوستانه، دانشگاه‌ها صرفاً ساختمان‌های آموزشی نیستند، بلکه بخش مهمی از زیرساخت‌های غیرنظامی حیاتی محسوب می‌شوند که نقش مستقیم در توسعه علمی، بازسازی اجتماعی و حفظ سرمایه انسانی دارند. بر همین اساس، هدف قرار دادن این مراکز در شرایط فقدان ضرورت نظامی، با اصول بنیادین کنوانسیون‌های ژنو در تعارض قرار می‌گیرد و می‌تواند به‌عنوان نقض تعهدات بین‌المللی دولت‌ها ارزیابی شود.

علم خط قرمز جنایت جنگی

بر اساس اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی، حملات عمدی علیه اشیای غیرنظامی، از جمله مراکز آموزشی و علمی، در صورت احراز عناصر مادی و معنوی، می‌تواند در زمره جنایات جنگی قرار گیرد. در این چارچوب، مسئولیت نه‌تنها متوجه عاملان مستقیم، بلکه متوجه آمران و تصمیم‌گیرندگان نیز خواهد بود. حقوق بین‌الملل بشردوستانه در این زمینه، مسئولیت فردی را در کنار مسئولیت دولت‌ها به رسمیت می‌شناسد.

در نظام حقوق بین‌الملل بشردوستانه، علم و آموزش بخشی از ساختار غیرنظامی و تحت حمایت محسوب می‌شوند و تعرض به آن‌ها، عبور از مرزهای تعریف‌شده کنوانسیون‌های ژنو است. استمرار چنین حملاتی، در صورت اثبات فقدان ضرورت نظامی، نه‌تنها نقض قواعد جنگی بلکه تهدیدی برای اصول بنیادین نظم حقوقی بین‌المللی تلقی می‌شود که بر حفظ حداقل انسانیت در مخاصمات مسلحانه استوار است.

فهرست منابع و مراجع حقوقی:

1. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ (ICRC) – قاعده ۷

International Committee of the Red Cross (ICRC), Customary International Humanitarian Law Database – Rule 7: Distinction between Civilian Objects and Military Objectives

Available at:

https://ihl-databases.icrc.org/en/customary-ihl/v1/rule7

(Accessed: April 2026)

---

2. مطالعه حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی (ICRC Study)

Henckaerts, J.-M. & Doswald-Beck, L., Customary International Humanitarian Law, Volume I: Rules, International Committee of the Red Cross, Cambridge University Press, 2005.

Online version:

https://www.icrc.org/en/doc/assets/files/other/customary-international-humanitarian-law-ii-icrc-eng.pdf

(Accessed: April 2026)

---

3. پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو (1977) – ماده 48

International Committee of the Red Cross (ICRC), Additional Protocol I (1977), Article 48 – Basic Rule of Distinction

Available at:

https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977/article-48

(Accessed: April 2026)

---

4. کنوانسیون‌های ژنو 1949

International Committee of the Red Cross (ICRC), Geneva Conventions of 12 August 1949